Dziecko nie pamięta polecenia, chociaż przed chwilą je usłyszało. Reaguje płaczem na zmianę planu, szybko traci panowanie nad sobą i po raz kolejny popełnia ten sam błąd. Dorośli mogą uznać, że nie słucha, nie stara się albo próbuje postawić na swoim. Za takim zachowaniem może kryć się jednak FASD, czyli spektrum zaburzeń związanych z prenatalną ekspozycją na alkohol.

FASD wpływa przede wszystkim na pracę mózgu. Dlatego trudności dziecka nie zawsze są widoczne na pierwszy rzut oka. Mogą natomiast ujawniać się podczas nauki, wykonywania codziennych obowiązków, kontrolowania emocji czy budowania relacji. Nie kończą się również automatycznie wraz z osiągnięciem pełnoletności.

Właściwe rozpoznanie problemu pozwala inaczej spojrzeć na zachowanie dziecka lub dorosłego. Nie rozwiązuje wszystkich trudności, ale pomaga dobrać wsparcie, które odpowiada rzeczywistym potrzebom danej osoby.

Czym różnią się FAS i FASD?

FASD, czyli spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych, jest określeniem obejmującym różne następstwa prenatalnej ekspozycji na alkohol. Mogą one dotyczyć rozwoju fizycznego, poznawczego, emocjonalnego i społecznego.

FAS, czyli płodowy zespół alkoholowy, jest jednym z rozpoznań należących do tego spektrum. Może wiązać się z nieprawidłowościami w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego, zaburzeniami wzrastania oraz charakterystycznymi cechami twarzy. Nie oznacza to jednak, że każdą osobę z FASD można rozpoznać po wyglądzie. U wielu dzieci i dorosłych nie występują charakterystyczne cechy twarzy. Najbardziej widoczne pozostają wtedy trudności pojawiające się w codziennym życiu.

Według polskiego badania ALICJA częstość występowania FASD oszacowano na co najmniej 20 przypadków na 1000 dzieci. W przypadku FAS było to około 4 przypadków na 1000. Są to dane szacunkowe, ponieważ w Polsce nie prowadzi się pełnego rejestru osób z FASD.

Czy każda ilość alkoholu w ciąży jest niebezpieczna?

Alkohol przenika przez łożysko i może zaburzać rozwój mózgu oraz innych narządów dziecka. Skutki picia zależą od wielu czynników, między innymi od czasu i sposobu spożywania alkoholu oraz indywidualnej podatności organizmu.

Nie udało się określić dawki, rodzaju ani momentu spożywania alkoholu, które można byłoby uznać za bezpieczne dla rozwijającego się dziecka. Z tego powodu zalecana jest całkowita abstynencja w czasie ciąży i podczas jej planowania.

Zdarza się jednak, że kobieta spożywa alkohol, zanim dowie się o ciąży. Taka sytuacja nie oznacza, że u dziecka na pewno rozwinie się FASD. Najważniejsze jest zaprzestanie picia i omówienie swoich obaw z lekarzem. Straszenie i wzbudzanie poczucia winy nie pomaga ani kobiecie, ani dziecku.

Jak może funkcjonować dziecko z FASD?

Nie istnieje jeden zestaw objawów, który wygląda tak samo u wszystkich dzieci. Jedno dziecko będzie miało przede wszystkim trudności z nauką, inne z kontrolowaniem emocji, a jeszcze inne z rozumieniem sytuacji społecznych. Problemy mogą występować także przy prawidłowym poziomie inteligencji.

Dziecko może szybko zapamiętać informację, a następnego dnia nie potrafić jej odtworzyć. Czasami zna określoną zasadę, ale nie umie zastosować jej w nieco innej sytuacji. Może również rozpocząć zadanie i po chwili zgubić jego cel, ponieważ nie pamięta wszystkich etapów.

Wyobraźmy sobie ucznia, który ma przygotować zeszyt, zapisać temat, otworzyć podręcznik i wykonać ćwiczenie. Dla większości dzieci jest to jedno polecenie. Dla dziecka z FASD może być to ciąg kilku odrębnych czynności, z których część znika z pamięci, zanim rozpocznie ono pracę. Z boku wygląda to jak nieuwaga lub niechęć. W rzeczywistości polecenie mogło być po prostu zbyt złożone.

Trudności mogą obejmować pamięć, koncentrację, planowanie, orientację w czasie i przewidywanie następstw własnych działań. Dziecko może reagować impulsywnie, nie rozumieć przenośni albo zbyt dosłownie odbierać wypowiedzi innych osób. Niekiedy trudno mu również rozpoznać intencje rówieśników, przez co łatwiej może zostać wykorzystane lub wciągnięte w ryzykowną sytuację. U części dzieci występuje ponadto duża wrażliwość na hałas, dotyk, światło lub tłok. Nadmiar bodźców może prowadzić do rozdrażnienia, wycofania albo gwałtownej reakcji emocjonalnej.

„Nie chce” czy „nie potrafi”?

To jedno z najważniejszych pytań w rozumieniu FASD. Zachowanie dziecka łatwo uznać za celowe, zwłaszcza jeśli raz poradziło sobie z określonym zadaniem, a innym razem nie potrafiło go wykonać. Funkcjonowanie dzieci z FASD bywa jednak nierówne. To, że dziecko wykonało zadanie w spokojnym otoczeniu, nie oznacza, że zrobi to również wtedy, gdy jest zmęczone, zdenerwowane albo otoczone wieloma bodźcami. Umiejętność może być obecna, ale dostęp do niej zależy od sytuacji. Ciągłe upominanie dziecka, które nie spełnia oczekiwań mimo podejmowanych prób, może prowadzić do narastającego poczucia porażki. Z czasem dziecko zaczyna myśleć o sobie jako o kimś gorszym, leniwym albo „niegrzecznym”. Pojawia się zniechęcenie, lęk przed kolejnym niepowodzeniem, a czasem również bunt. Dlatego zamiast pytać wyłącznie: „Dlaczego znowu tego nie zrobiłeś?”, lepiej zastanowić się, czego mogło zabraknąć. Być może polecenie było zbyt długie, plan niespodziewanie się zmienił albo zadanie wymagało samodzielnego wykonania zbyt wielu czynności.

Emocje i relacje z innymi

Dzieci z FASD mogą doświadczać emocji bardzo intensywnie, a jednocześnie mieć trudność z ich rozpoznawaniem i uspokajaniem się. Reakcja, która dorosłemu wydaje się przesadzona, bywa odpowiedzią na przeciążenie, niezrozumienie sytuacji albo nagłą zmianę.

Problemy pojawiają się również w relacjach. Dziecko może przerywać rozmowę, podchodzić zbyt blisko, zdradzać cudze sekrety albo bez zastanowienia powtarzać zasłyszane słowa. Niekoniecznie robi to ze złą intencją. Może nie rozumieć granic i niepisanych zasad społecznych, które inne dzieci przyswajają bardziej intuicyjnie.

Na stan psychiczny dziecka wpływa nie tylko samo FASD. Znaczenie mają też jego dotychczasowe doświadczenia, jakość relacji z opiekunami, poczucie bezpieczeństwa oraz ewentualna historia zaniedbania, przemocy czy częstych zmian miejsca zamieszkania. Każde dziecko wymaga więc indywidualnego spojrzenia.

Co zmienia się w dorosłości?

W dorosłym życiu trudności często nie znikają, lecz przybierają inną postać. Pojawiają się obowiązki, które wymagają planowania, przewidywania i samodzielnego podejmowania decyzji. Trzeba pamiętać o terminach, opłacać rachunki, zarządzać pieniędzmi i odnaleźć się w zasadach obowiązujących w pracy. Osoba z FASD może dobrze radzić sobie podczas rozmowy i sprawiać wrażenie bardziej samodzielnej, niż jest w rzeczywistości. Zrozumienie wypowiedzi nie zawsze oznacza, że potrafi przełożyć ją na działanie. Może zgadzać się z poleceniem, ale nie wiedzieć, od czego zacząć albo jak wykonać poszczególne kroki. Trudności w pracy nie muszą wynikać z braku zaangażowania czy zniechęcenia. Problemem może być zmienny grafik, wieloznaczne polecenie, konieczność jednoczesnego wykonywania kilku zadań albo niejasne zasady. W odpowiednio zorganizowanym środowisku ta sama osoba może funkcjonować znacznie lepiej.

Niektóre osoby z FASD są również bardziej narażone na manipulację i wykorzystanie. Trudność z oceną intencji innych ludzi, impulsywność oraz silna potrzeba akceptacji mogą prowadzić do podejmowania ryzykownych decyzji. U części dorosłych współwystępują depresja, zaburzenia lękowe, problemy z regulacją emocji lub używaniem substancji. 

Jak wygląda diagnoza FASD?

Nie można rozpoznać FASD na podstawie pojedynczego objawu, zachowania ani samego wyglądu. Trudności z koncentracją, nauką czy kontrolowaniem emocji mogą mieć również inne przyczyny. Diagnoza powinna być prowadzona przez interdyscyplinarny zespół posiadający przygotowanie w zakresie FASD. W zależności od sytuacji mogą uczestniczyć w niej lekarz, psycholog, neuropsycholog.

Pod uwagę bierze się rozwój fizyczny, funkcjonowanie układu nerwowego, zdolności poznawcze, emocje, zachowanie i samodzielność. Analizowane są także dostępne informacje dotyczące okresu prenatalnego. Sam proces może obejmować kilka spotkań i wymagać zebrania danych od rodziców, opiekunów lub szkoły. Diagnoza nie powinna służyć przypięciu etykiety. Jej celem jest wyjaśnienie trudności i zaplanowanie właściwego wsparcia.

Jak wspierać dziecko z FASD?

W codziennym życiu najlepiej sprawdza się prostota i przewidywalność. Dziecku łatwiej funkcjonować, gdy wie, co wydarzy się za chwilę, zasady pozostają stałe, a dorośli przekazują mu krótkie i konkretne informacje. Zamiast kilku poleceń: „Posprzątaj pokój, przygotuj ubrania na jutro i przyjdź na kolację”, lepiej podać jedno: „Włóż zabawki do pudełka”. Kolejne można przekazać dopiero po wykonaniu pierwszego.

Pomocne bywają plany dnia, obrazki, listy czynności i przypomnienia. Nie są one oznaką pobłażania. Zastępują część funkcji, z którymi mózg dziecka radzi sobie słabiej. Równie ważne jest uprzedzanie o zmianach. Nawet przyjemna niespodzianka może wywołać napięcie, jeśli oznacza odejście od znanego planu. Dziecko potrzebuje czasu, aby przygotować się na nową sytuację.

Warto również:

• dzielić zadania na krótkie etapy;
• ograniczać hałas i inne rozpraszające bodźce;
• regularnie powtarzać zasady bez zawstydzania;
• chwalić konkretne zachowanie, a nie tylko jego końcowy efekt;
• sprawdzać, czy dziecko rzeczywiście zrozumiało polecenie;
• dostosowywać oczekiwania do jego możliwości, nie wyłącznie do wieku.

Kary nie uczą umiejętności, której dziecko jeszcze nie posiada. Jeśli nie potrafi zaplanować zadania, przewidzieć konsekwencji lub uspokoić się w przeciążeniu, potrzebuje przede wszystkim ćwiczenia tych zdolności i pomocy dorosłego.

Jak można wspierać osobę dorosłą?

Dorosłość nie zawsze oznacza pełną samodzielność. Jedna osoba będzie potrzebowała pomocy tylko w zarządzaniu pieniędzmi, inna w organizacji całego tygodnia. Zakres wsparcia powinien być dopasowany tak, aby zapewniał bezpieczeństwo, ale nie odbierał prawa do decydowania o sobie. W praktyce przydatne są proste rozwiązania: przypomnienia w telefonie, automatyczne opłacanie rachunków, stały plan tygodnia czy zapisane instrukcje. W miejscu pracy pomagają jasno określone obowiązki, przewidywalny grafik i jedna osoba, do której można zwrócić się z pytaniem.

Psychoterapia również może być pomocna, szczególnie jeśli pojawia się lęk, obniżony nastrój, trudności w relacjach albo problem z używaniem substancji. Powinna jednak uwzględniać sposób funkcjonowania poznawczego danej osoby. Czasami lepiej sprawdzą się konkretne przykłady i ćwiczenie codziennych sytuacji niż rozmowa oparta głównie na abstrakcyjnych pojęciach.

Podsumowanie

Zachowanie osoby z FASD może być trudne dla niej samej i dla jej otoczenia. Nie oznacza to jednak, że wynika ze złej intencji. Za zapominaniem, impulsywnością czy powtarzaniem tych samych błędów często stoją trudności, których nie da się pokonać samym upominaniem.

Wsparcie zaczyna się od próby zrozumienia, czego dana osoba nie potrafi jeszcze zrobić bez pomocy. Dopiero wtedy można odpowiednio zmienić polecenie, otoczenie albo sposób uczenia.

Jeśli u dziecka lub dorosłego występują trudności mogące wskazywać na FASD, warto zgłosić się po pomoc. Dobrze postawiona diagnoza nie zamyka przyszłości. Często jest pierwszym krokiem do tego, aby codzienne życie stało się bardziej zrozumiałe i przewidywalne.

FAQ - najczęściej zadawane pytania o FAS i FASD

1. Czy FAS i FASD oznaczają to samo?

FASD to szerokie określenie różnych zaburzeń wynikających z prenatalnej ekspozycji na alkohol. FAS, czyli płodowy zespół alkoholowy, jest jednym z rozpoznań należących do tego spektrum.

2. Czy FASD zawsze można rozpoznać po wyglądzie?

Nie. Charakterystyczne cechy twarzy mogą występować u osób z FAS, ale wiele dzieci i dorosłych z FASD ich nie ma. Trudności dotyczą wtedy przede wszystkim pamięci, uwagi, emocji, zachowania i codziennej samodzielności.

3. Czy istnieje bezpieczna dawka alkoholu w ciąży?

Nie ustalono ilości alkoholu, którą można uznać za bezpieczną dla rozwijającego się dziecka. Dlatego zaleca się całkowitą abstynencję w czasie ciąży oraz podczas jej planowania.

4. Czy jednorazowe wypicie alkoholu oznacza, że dziecko będzie miało FASD?

Nie. Jednorazowe spożycie alkoholu nie oznacza, że u dziecka na pewno rozwinie się FASD. W takiej sytuacji należy zaprzestać picia i omówić swoje obawy z lekarzem prowadzącym ciążę.

5. Jak rozpoznaje się FASD?

Diagnoza wymaga oceny przeprowadzonej przez przygotowany do tego interdyscyplinarny zespół. Specjaliści analizują między innymi rozwój fizyczny, funkcjonowanie poznawcze, emocje, zachowanie, samodzielność oraz dostępne informacje dotyczące okresu prenatalnego.

6. Czy FASD można wyleczyć?

FASD nie można całkowicie wyleczyć, ponieważ jest związane z trwałymi zmianami rozwojowymi. Odpowiednia terapia, edukacja i dostosowanie otoczenia mogą jednak ograniczyć trudności oraz poprawić codzienne funkcjonowanie.

7. Czy dziecko z FASD może uczyć się w zwykłej szkole?

Tak, ale zakres potrzebnego wsparcia zależy od funkcjonowania konkretnego dziecka. Pomocne mogą być krótsze polecenia, dzielenie zadań na etapy, częste powtórzenia, ograniczenie bodźców i korzystanie z planów wizualnych.

8. Czy osoba z FASD może prowadzić samodzielne życie?

Tak, część osób z FASD żyje samodzielnie. Inne potrzebują pomocy w wybranych obszarach, takich jak zarządzanie pieniędzmi, organizowanie obowiązków czy załatwianie spraw urzędowych. Zakres wsparcia powinien być dopasowany indywidualnie.

9. Gdzie szukać pomocy przy podejrzeniu FASD?

Warto skontaktować się z poradnią lub ośrodkiem prowadzącym interdyscyplinarną diagnostykę FASD. Informacje o placówkach można znaleźć między innymi na stronie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Autor: Redakcja Psycheo
Konsultacja merytoryczna: Katarzyna Kaczmarek - psycholog, certyfikowany psychoterapeuta, certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień. Celem publikacji jest rzetelna psychoedukacja oraz wsparcie osób poszukujących pomocy psychologicznej. 

Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy.

Bibliografia

• Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, FASD. Lepiej rozumieć, żeby lepiej pomagać, Warszawa 2024.
• Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, Polskie kryteria diagnostyczne FASD.
• Przybora, A. (2023/2025). Diagnoza FASD w Polsce - możliwości, wyzwania, konieczne zmiany. Świat Problemów.
• Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, Klecka, M., Dyląg, K.A., Palicka, I. (2024). FASD - podręcznik dla pracowników oświaty