Gry komputerowe są dla wielu dzieci naturalną formą rozrywki. Pozwalają odpocząć, przeżywać przygody, rozwijać niektóre umiejętności i utrzymywać kontakt z rówieśnikami. Sam fakt, że dziecko lubi grać, spędza przy grze dużo czasu albo denerwuje się po przegranej, nie oznacza jeszcze uzależnienia.

Niepokój może pojawić się wtedy, gdy granie zaczyna stopniowo wypierać naukę, sen, ruch, rodzinne aktywności i relacje z innymi osobami. Dziecko coraz częściej traci kontrolę nad czasem spędzanym przed ekranem, nie potrafi przerwać gry i kontynuuje granie mimo widocznych negatywnych konsekwencji.

Czym jest uzależnienie od gier?

W języku potocznym często mówi się o uzależnieniu od gier. W klasyfikacji ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia funkcjonuje natomiast określenie zaburzenie grania, czyli gaming disorder.

WHO wskazuje trzy podstawowe cechy tego zaburzenia:

• ograniczoną kontrolę nad graniem, między innymi nad jego częstotliwością, czasem trwania i momentem zakończenia;
• nadawanie graniu coraz większego znaczenia, przez co zaczyna ono wypierać inne zainteresowania oraz codzienne obowiązki;
• kontynuowanie lub nasilanie grania pomimo jego negatywnych konsekwencji.

Taki wzorzec musi prowadzić do istotnego pogorszenia funkcjonowania dziecka lub nastolatka, na przykład w życiu rodzinnym, szkolnym, społecznym albo zdrowotnym. Zazwyczaj utrzymuje się przez co najmniej 12 miesięcy, chociaż w szczególnie nasilonych przypadkach rozpoznanie może zostać postawione wcześniej.

Problemowe granie może współwystępować z nadmiernym korzystaniem z telefonu i innych urządzeń. Przeczytaj również, czym jest Fonoholizm - uzależnienie od telefonu.

Intensywne granie a uzależnienie - czym się różnią?

Nie istnieje jedna liczba godzin, po której można jednoznacznie stwierdzić uzależnienie. Czas spędzany przy grze jest ważną informacją, ale sam w sobie nie przesądza o występowaniu zaburzenia.

Dziecko może okresowo grać dłużej, na przykład w weekend, podczas wakacji lub po premierze nowej gry, a jednocześnie:

• prawidłowo wywiązywać się z obowiązków;
• utrzymywać relacje z rodziną i rówieśnikami;
• mieć inne zainteresowania;
• dbać o sen i aktywność fizyczną;
• potrafić zakończyć grę po wcześniejszym ustaleniu.

Większej uwagi wymaga sytuacja, w której granie regularnie prowadzi do szkód, a dziecko nie potrafi ograniczyć tej aktywności mimo podejmowanych prób.

O problemowym graniu mogą świadczyć nie pojedyncze zachowania, lecz utrwalony wzorzec obejmujący kilka obszarów życia.

Jakie są objawy uzależnienia od gier u dzieci?

Objawy mogą wyglądać inaczej u kilkuletniego dziecka, a inaczej u nastolatka. Nie każdy z poniższych sygnałów oznacza zaburzenie grania. Warto jednak zwrócić uwagę, gdy kilka z nich występuje jednocześnie, utrzymuje się przez dłuższy czas i prowadzi do pogorszenia codziennego funkcjonowania.

Utrata kontroli nad graniem
Dziecko regularnie gra dłużej, niż zamierzało lub niż wcześniej ustalono. Wielokrotnie obiecuje, że zakończy grę po kilku minutach albo po jednej rozgrywce, ale nie potrafi dotrzymać ustaleń.

Może również podejmować nieudane próby ograniczenia grania, ukrywać rzeczywisty czas spędzony przy ekranie albo uruchamiać grę bez wiedzy rodziców.

Granie staje się najważniejszą aktywnością
Dziecko traci zainteresowanie zajęciami, które wcześniej sprawiały mu przyjemność. Rezygnuje ze sportu, spotkań z kolegami, wspólnego czasu z rodziną albo innych form odpoczynku.

Coraz więcej rozmów, myśli i planów dotyczy gier. Poza graniem dziecko może odczuwać nudę i mieć trudność ze znalezieniem innego zajęcia.

Zaniedbywanie obowiązków
Niepokój może budzić pogorszenie ocen, niewykonywanie zadań domowych, spóźnianie się do szkoły lub częste nieobecności. W domu dziecko może unikać wcześniej ustalonych obowiązków i odkładać je, aby jak najszybciej wrócić do gry.

Silne reakcje na konieczność zakończenia gry
Po wyłączeniu urządzenia mogą pojawiać się:

• rozdrażnienie;
• płacz;
• krzyk;
• gwałtowna złość;
• próby negocjowania kolejnych minut;
• agresywne zachowania;
• trudności z uspokojeniem się.

Jednorazowa złość nie świadczy o uzależnieniu. Znaczenie ma częstotliwość, natężenie reakcji oraz to, czy podobne sytuacje powtarzają się pomimo wprowadzenia jasnych i przewidywalnych zasad.

Pogorszenie snu i samopoczucia
Dziecko może grać do późna, wstawać w nocy, aby sprawdzić grę, albo korzystać z urządzenia w łóżku. W konsekwencji rano jest zmęczone, ma problemy z koncentracją, zasypia na lekcjach lub staje się bardziej drażliwe.

Długie pozostawanie w jednej pozycji może również wiązać się z bólami głowy, karku, pleców, zmęczeniem oczu oraz ograniczeniem aktywności fizycznej.

Izolowanie się od innych osób
Dziecko coraz rzadziej podejmuje aktywności poza internetem. Może unikać rodzinnych spotkań, posiłków i rozmów, ponieważ traktuje je jako przeszkodę w graniu.

Warto jednak pamiętać, że kontakty utrzymywane w grach również mogą być dla młodego człowieka ważne. Problem pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy relacje wirtualne całkowicie zastępują kontakty poza grą albo prowadzą do wyraźnego pogorszenia funkcjonowania.

Kontynuowanie grania mimo negatywnych konsekwencji
Jednym z najważniejszych sygnałów jest dalsze granie pomimo widocznych szkód. Dziecko wie, że przez gry nie śpi, ma gorsze oceny, częściej kłóci się z rodziną lub zaniedbuje zdrowie, ale mimo tego nie potrafi zmienić zachowania.

Dlaczego dzieci tak bardzo angażują się w gry?

Nie ma jednej przyczyny problemowego grania. Najczęściej jest ono wynikiem współdziałania cech dziecka, jego sytuacji rodzinnej i społecznej oraz sposobu, w jaki została zaprojektowana dana gra.

Gry zapewniają szybkie nagrody
W wielu grach dziecko regularnie zdobywa punkty, nowe poziomy, przedmioty lub inne nagrody. Jasne cele i natychmiastowa informacja zwrotna mogą być szczególnie atrakcyjne, gdy w codziennym życiu efekty wysiłku pojawiają się znacznie później.

Nie oznacza to, że każda gra została zaprojektowana w celu uzależniania. Niektóre mechanizmy mogą jednak zachęcać do częstego powracania i przedłużania rozgrywki.

W grze łatwiej doświadczyć sukcesu
Dziecko, które ma trudności szkolne, niską samoocenę albo czuje się mniej kompetentne od rówieśników, może odnajdywać w grach obszar, w którym czuje się skuteczne i doceniane.

Wirtualny świat daje możliwość szybkiego poprawiania wyników, zdobywania kolejnych umiejętności i otrzymywania uznania od innych graczy.

Gry pozwalają regulować emocje
Granie może stać się sposobem na ucieczkę od napięcia, samotności, smutku, konfliktów rodzinnych, przemocy rówieśniczej lub trudności w nauce.

W takiej sytuacji samo odebranie urządzenia nie rozwiązuje źródła problemu. Potrzebne jest rozpoznanie, przed czym dziecko próbuje uciec i jakich innych sposobów radzenia sobie z emocjami można je nauczyć.

Ważna jest grupa rówieśnicza
Dla wielu dzieci gry są miejscem spotkań z kolegami. Rozmowy o wspólnych rozgrywkach pomagają im przynależeć do grupy.

Dziecko może obawiać się, że ograniczenie grania będzie oznaczało utratę kontaktu z przyjaciółmi lub wykluczenie z ważnych dla niego aktywności. Dlatego zasady warto wprowadzać po rozmowie, a nie wyłącznie w formie jednostronnego zakazu.

Brakuje jasnych zasad korzystania z urządzeń
Ryzyko problemów może wzrastać, gdy dziecko ma nieograniczony dostęp do telefonu, komputera lub konsoli, a zasady zmieniają się w zależności od sytuacji i nastroju rodzica.

Trudne mogą być zarówno całkowity brak granic, jak i bardzo surowe, nagłe ograniczenia. Poradniki KCPU wskazują, że problemy częściej pojawiają się w rodzinach, w których zasady są skrajnie restrykcyjne albo nie ma ich wcale.

Podobne mechanizmy przyciągania uwagi są wykorzystywane także w mediach społecznościowych i innych usługach cyfrowych. Więcej przeczytasz w artykule o Niebezpieczeństwa w internecie - psychologiczne mechanizmy manipulacji algorytmów i mediów społecznościowych

Co może kryć się za nadmiernym graniem?

Problemowe granie nie zawsze jest jedyną trudnością dziecka. Może współwystępować między innymi z:

• obniżonym nastrojem;
• zaburzeniami lękowymi;
• ADHD;
• trudnościami w relacjach;
• doświadczeniem odrzucenia lub przemocy;
• problemami szkolnymi;
• niską samooceną;
• napięciem w rodzinie.

Związek między tymi problemami a graniem bywa dwukierunkowy. Dziecko może uciekać w gry z powodu obniżonego nastroju, a pogłębiająca się izolacja i brak snu mogą dodatkowo pogarszać jego samopoczucie.

Dlatego skuteczna pomoc nie powinna ograniczać się wyłącznie do kontrolowania liczby godzin przed ekranem.

Wycofanie, utrata zainteresowań, drażliwość i pogorszenie wyników w szkole nie zawsze wynikają wyłącznie z grania. Mogą również należeć do objawów depresji u nastolatków.

Jak rozmawiać z dzieckiem o graniu?

Rozmowa prowadzona w chwili konfliktu, tuż po wyłączeniu gry, zazwyczaj nie przynosi dobrych rezultatów. Lepiej wybrać spokojny moment, w którym zarówno dziecko, jak i rodzic mogą się skoncentrować.

Zamiast rozpoczynać od oskarżeń, można powiedzieć:

„Widzę, że ostatnio trudno Ci zakończyć grę i często przez nią później zasypiasz. Martwię się o Ciebie i chciałbym zrozumieć, co daje Ci granie”.

Warto zapytać również:

• Co najbardziej lubisz w tej grze?
• Z kim najczęściej grasz?
• Jak się czujesz, kiedy nie możesz zagrać?
• Czy coś ostatnio martwi Cię w szkole albo w domu?
• Jak możemy ustalić zasady, które będą dla wszystkich możliwe do przestrzegania?

Celem rozmowy nie jest udowodnienie dziecku, że gry są złe. Ważniejsze jest poznanie funkcji, jaką pełnią w jego życiu, oraz wspólne ustalenie zmian.

Jak ograniczyć dziecku granie?

Nie ma jednego limitu odpowiedniego dla wszystkich dzieci. Przy ustalaniu zasad należy uwzględnić wiek, rozwój, obowiązki, stan zdrowia oraz całokształt dnia dziecka.

Warto zadbać o kilka podstawowych obszarów.

Ustalcie konkretne i przewidywalne zasady
Dziecko powinno wiedzieć:

• kiedy może grać;
• jak długo może trwać rozgrywka;
• jakie obowiązki powinny zostać wcześniej wykonane;
• w jakich sytuacjach urządzenia nie są używane;
• co nastąpi, jeśli zasady nie zostaną dotrzymane.

Zasady powinny być możliwie proste i podobne każdego dnia. Ciągłe zmienianie decyzji utrudnia dziecku ich przestrzeganie.

Zapowiadaj zakończenie gry wcześniej
Nagłe wyłączenie urządzenia w środku rozgrywki może wywołać silną frustrację. Pomocne jest uprzedzenie dziecka, że pozostało mu na przykład 15, 10 i 5 minut.

W przypadku gier zespołowych warto wcześniej ustalić, czy dziecko może dokończyć rozpoczętą rundę, ale nie powinno rozpoczynać kolejnej.

Zadbaj o sen i strefy bez ekranów
Telefon, komputer i konsola nie powinny utrudniać zasypiania. Dobrym rozwiązaniem jest przechowywanie urządzeń poza sypialnią oraz zakończenie grania odpowiednio wcześniej przed snem.

Strefami bez ekranów mogą być również wspólne posiłki, odrabianie lekcji i rodzinne rozmowy.

Zaproponuj alternatywę, a nie tylko zakaz
Ograniczenie grania pozostawia wolny czas, który dziecko musi czymś wypełnić. Sam komunikat „znajdź sobie inne zajęcie” może być niewystarczający.

Pomocne mogą być:

• wspólny spacer lub wycieczka;
• sport;
• spotkanie z kolegami;
• planszówki;
• zajęcia artystyczne;
• majsterkowanie;
• gotowanie;
• rozwijanie zainteresowań dziecka.

Nie każda aktywność od razu okaże się równie atrakcyjna jak gra. Odbudowanie innych źródeł przyjemności wymaga czasu i zaangażowania także ze strony dorosłych.

Zwróć uwagę na własne nawyki
Dziecko obserwuje, jak z urządzeń korzystają rodzice. Trudno oczekiwać przestrzegania zasad, jeżeli podczas posiłków lub rozmów dorośli stale sprawdzają telefon.

Warto wprowadzić zasady obowiązujące całą rodzinę, na przykład odkładanie telefonów podczas wspólnych posiłków.

Unikaj zawstydzania i etykietowania
Określenia takie jak „jesteś uzależniony”, „nic poza grami Cię nie obchodzi” czy „marnujesz sobie życie” mogą zwiększać opór i utrudniać rozmowę.

Lepiej mówić o konkretnych zachowaniach i ich skutkach:

„Od kilku dni śpisz bardzo krótko, ponieważ grasz do późna. Musimy ustalić zmianę, która pozwoli Ci się wysypiać”.

Czy należy całkowicie zabrać dziecku gry?

Nagły i całkowity zakaz nie zawsze jest najlepszym rozwiązaniem. Może nasilić konflikty, zwiększyć ukrywanie urządzeń i nie rozwiązać przyczyn, dla których dziecko ucieka w świat gry.

W wielu sytuacjach lepiej sprawdza się stopniowe ograniczanie czasu, ustalenie stałych zasad i odbudowywanie innych aktywności.

Czasowe całkowite odstawienie gier może być rozważane w szczególnych przypadkach, ale najlepiej, aby stanowiło element indywidualnego planu przygotowanego ze specjalistą.

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Konsultacja ze specjalistą jest wskazana, gdy:

• dziecko przez dłuższy czas nie potrafi kontrolować grania;
• granie prowadzi do istotnego pogorszenia wyników szkolnych;
• dziecko zaniedbuje sen, jedzenie, higienę lub zdrowie;
• niemal całkowicie rezygnuje z innych zainteresowań;
• przestaje utrzymywać relacje poza grą;
• reaguje bardzo silną złością lub agresją na próby ograniczenia grania;
• kłamie, ukrywa urządzenia lub gra w nocy;
• mimo kolejnych ustaleń sytuacja się pogarsza;
• pojawiają się objawy depresji, lęku lub wypowiedzi o braku chęci do życia.

Pierwszym krokiem może być rozmowa z psychologiem dziecięcym, psychoterapeutą pracującym z dziećmi i rodzinami, psychologiem szkolnym albo specjalistą w poradni psychologiczno-pedagogicznej.

Gdy pojawia się znaczne pogorszenie nastroju, samookaleczenia, myśli samobójcze, silna agresja lub inne objawy zagrażające bezpieczeństwu dziecka, potrzebna jest pilna konsultacja psychiatry dziecięcego lub natychmiastowa pomoc medyczna.

Rodzice często zastanawiają się, jak wygląda pierwsze spotkanie i czy w terapii uczestniczy również opiekun. Zobacz rozmowę o tym, jak wygląda psychoterapia dzieci i młodzieży.

Jak wygląda diagnoza problemowego grania?

Diagnoza nie polega jedynie na policzeniu godzin spędzanych przy komputerze. Specjalista rozmawia z dzieckiem i jego opiekunami oraz ocenia między innymi:

• kontrolę nad graniem;
• znaczenie gier w codziennym życiu;
• wpływ grania na szkołę, zdrowie i relacje;
• czas utrzymywania się trudności;
• reakcje na ograniczenie dostępu do gry;
• sytuację rodzinną;
• samopoczucie psychiczne dziecka;
• możliwe współwystępujące trudności.

Do oceny mogą być również wykorzystywane odpowiednie kwestionariusze. Nie zastępują one jednak pełnego wywiadu i oceny klinicznej.

Jak wygląda pomoc dziecku?

Sposób postępowania zależy od wieku dziecka, nasilenia trudności i ich przyczyn. Pomoc może obejmować:

• psychoedukację dziecka i rodziców;
• terapię indywidualną;
• pracę z całą rodziną;
• wprowadzenie planu korzystania z urządzeń;
• rozwijanie umiejętności regulowania emocji;
• naukę rozwiązywania problemów;
• odbudowywanie aktywności i relacji poza internetem;
• leczenie współwystępujących trudności, takich jak depresja, lęk lub ADHD.

Duże znaczenie ma współpraca rodziny. Samo wysłanie dziecka na terapię bez zmiany domowych nawyków, sposobu komunikacji i zasad korzystania z urządzeń może być niewystarczające.

Jeżeli trudności wpływają na komunikację i funkcjonowanie całego domu, jednym z elementów pomocy może być terapia rodzinna.

Jak zapobiegać problemowemu graniu?

Profilaktykę warto rozpocząć, zanim pojawią się poważne trudności. Pomocne jest:

• dostosowanie gier do wieku dziecka;
• interesowanie się tym, w co i z kim dziecko gra;
• rozmowa o mechanizmach zakupów w grach i mikrotransakcjach;
• ustalenie zasad przed udostępnieniem nowego urządzenia;
• dbanie o sen, ruch i kontakty społeczne;
• niewykorzystywanie gry jako jedynego sposobu uspokajania dziecka;
• regularne spędzanie czasu bez ekranów;
• dawanie dziecku dobrego przykładu.

Gry nie muszą zniknąć z życia rodziny. Celem jest nauczenie dziecka korzystania z nich w taki sposób, aby pozostawały jedną z wielu form odpoczynku, a nie przejmowały kontroli nad całym dniem.

FAQ - najczęściej zadawane pytania o uzależnienie od gier u dzieci

1. Ile godzin grania oznacza uzależnienie?

Nie ma jednej granicy czasu, po której można rozpoznać uzależnienie. Ważniejsze są utrata kontroli, podporządkowanie życia graniu i kontynuowanie go mimo negatywnych konsekwencji.

2. Czy złość po wyłączeniu gry oznacza uzależnienie?

Nie zawsze. Złość może wynikać z przerwania angażującej aktywności, przegranej albo trudności z regulowaniem emocji. Niepokojące są silne, regularnie powtarzające się reakcje połączone z pogorszeniem funkcjonowania w innych obszarach.

3. Czy dziecko może być uzależnione od jednej konkretnej gry?

Tak, problem może koncentrować się wokół jednej gry lub określonego rodzaju gier. W diagnozie ważniejsze od tytułu gry jest jednak zachowanie dziecka i wpływ grania na jego życie.

4. Czy gry komputerowe zawsze szkodzą dzieciom?

Nie. Gry mogą być formą rozrywki, kontaktu z rówieśnikami i rozwijania niektórych umiejętności. Problem pojawia się wtedy, gdy dziecko traci kontrolę, a granie zaczyna powodować wyraźne szkody.

5. Do jakiego specjalisty zgłosić się z dzieckiem?

Pierwszym krokiem może być konsultacja z psychologiem dziecięcym, psychoterapeutą pracującym z dziećmi i rodzinami lub psychologiem szkolnym. Przy poważnym pogorszeniu nastroju, samookaleczeniach, agresji albo zagrożeniu bezpieczeństwa potrzebna jest konsultacja psychiatry dziecięcego.

Podsumowanie

Silne zainteresowanie grami nie jest tym samym co uzależnienie. Niepokój powinien pojawić się wtedy, gdy dziecko traci kontrolę nad graniem, zaczyna przedkładać je nad inne obszary życia i kontynuuje mimo pogarszających się ocen, zdrowia, snu lub relacji.

Wczesna reakcja nie powinna polegać wyłącznie na odebraniu urządzenia. Ważne są spokojna rozmowa, jasne zasady, poznanie przyczyn zachowania dziecka oraz wspólne odbudowywanie aktywności poza ekranem.

Gdy domowe ustalenia nie przynoszą poprawy albo trudności narastają, warto skonsultować się ze specjalistą. Odpowiednio wcześnie udzielone wsparcie może pomóc dziecku odzyskać równowagę bez przedstawiania gier jako wroga i bez zawstydzania młodego człowieka.

Redakcja Psycheo
Artykuł przygotowany przez redakcję portalu Psycheo.pl - zespół psychologów i psychoterapeutów współpracujących z portalem Psycheo. Treść powstała w oparciu i została zweryfikowana merytorycznie przez Katarzynę Kaczmarek - psycholog, certyfikowaną psychoterapeutkę, certyfikowaną specjalistkę psychoterapii uzależnień. Celem publikacji jest rzetelna psychoedukacja oraz wsparcie osób poszukujących pomocy psychologicznej. 

Tekst nie zastępuje konsultacji z psychologiem czy psychoterapeutą.

Bibliografia

• Światowa Organizacja Zdrowia, „Gaming disorder”, ICD-11.
• Wojtkowska A., Gąsiorowska A., „Profilaktyka, diagnoza i terapia e-uzależnień wśród dzieci i młodzieży”, Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.
• Fundacja Badań Społecznych, „Nadużywanie mediów elektronicznych przez dzieci i młodzież”, KCPU.
• Wójcik, S. (2013). Gry online - korzystanie i nadużywanie wśród młodzieży. Wyniki badania EU NET ADB. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 12 (1), 81-98.
• Cash H., McDaniel K., Dzieci konsoli. Uzależnienie od gier, Media Rodzina, 2014.
• Grzegorzewska I., Cierpiałkowska L., Uzależnienia behawioralne, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2018.
• Grzegorzewska I., Felińska D., „Uzależnienie od gier video u dzieci - mit czy rzeczywistość?”, 2018.