Transkrypcja

Okej, to my już jesteśmy na żywo, to poczekamy sobie może chwilkę, żeby tutaj się zebrały osoby. Ja sobie też spróbuję wstawić, że my tu już jesteśmy, żeby to było widoczne. Okej, to zaczynamy sobie. Moim gościem jest pan doktor Jarosław Jóźwiak, który jest lekarzem psychiatrą i specjalizuje się w temacie ADHD. Jest też współautorem książki Z tego się nie wyrasta kompendium ADHD. I naszym dzisiejszym tematem właściwie jest temat ADHD. Ja też go tak zatytułowałam. Z tego się nie wyrasta. i może na początku chciałabym pana zapytać y jak to się właściwie stało, zadziało, że pan się zajął tym tematem, no nie? Że ten temat w ogóle pana zainteresował. Wiele lat temu na międzynarodowej konferencji psychiatrycznej zobaczyłem był była sesja poświęcona ADHD, czyli ciąg wykładów poświęconych ADHD. No i generalnie jako psychiatry nie interesował mnie ten temat, bo przecież wiadomo, że ADHD nie ma, czy prawie w ogóle nie ma. być może gdzieś są takie osoby, być może, no dobra, dopuszczam, ale na pewno nie są to jakieś pojedyncze przypadki, bo przez całą psychiatrię, całe szkolenie specjalizacyjnie, ja ani jednego takiego pacjenta nie widziałem i nie miał nie miałem ani jednej godziny zajęć o ADHD. Gdzieś widziałem w książce do psychiatrii, jak przygotowywałem się do egzaminu specjalizacyjnego. Okej, był taki rozdzialik ADHD, no ale to na takiej samej zasadzie jak my lekarze uczymy się o wielu różnych chorobach, których potem przez całe życie lekarskie nie widzimy takich pacjentów, więc na takiej samej zasadzie nauczyłem się i potem na egzaminie zdawałem. No ale ale tak jak mówię nie y nie widziałem nigdy takiego pacjenta. Ponieważ nie było innych sesji ciekawych, to no uznałem, że dobra no pójdę po posłuchać o tym bardzo, bardzo rzadkim zaburzeniu. No i jak słuchałem, co tam opowiadali, co to jest ADHD, to mi włosy dęba stanęły i pomyślałem sobie, że teraz już rozumiem mojego syna. I po powrocie do Polski poprosiłem kolegę, bardzo mądrego psychiatrę, profesora Koperę. Czy mógłby spojrzeć na mojego syna, bo według mnie to on chyba ma ADHD po tym co widziałem na konferencji. Maciek powiedział, że okej, spojrzeć to on może, ale on też nie wie co to jest ADHD. No mniej więcej coś tam wie, ale no też prawie że nie ma żadnej wiedzy na ten temat. No mówię, porozmawiał z moim synem, mówi: "Może to jest ADHD, wiesz? No no no nie mam doświadczenia, weź poszukaj, może słyszałem, że jest jakaś psycholog w Warszawie i ona już nie pamiętam czy diagnozowała, czy chyba diagnozowała ADHD. Mówi: "No to poszukaj jej, może ona". No ale okej, ale mi był potrzebny też lekarz, który się zajmie tym moim synem, skoro tak mądry mój kolega. Aha, bo ja oczywiście nie chciałem też sam, prawda? Nie leczy się własnej rodziny, więc nie chciałem sam w to ingerować w żaden sposób. I No, ale mówię, skoro skoro ten mój mądry kolega powiedział, że on nic nie wie i nie słyszał, żeby jakiś lekarz się tym zajmował, no to to ja uznałem, że no to trudno, to w takim razie ja się muszę tym zająć. No i tak, tak to się zaczęło. Czyli to jaki to był rok? Pamięta pan, który to rok? Nie wiem. To było około 10 lat temu. Okej, czyli rozumiem, że jakby miał pan powiedzieć na przełomie tych 10 lat, co dla pana właściwie się zmieniło w tym zakresie ADHD? O Jezu, wszystko, bo no od zupełnej niewiedzy, totalnej, kompletnej ignorancji, no trzech mam teraz ze jakieś 3000 pacjentów pod opieką, więc nieskromnie powiem, myślę, że na świecie jest mało takich lekarzy, którzy, no bo na zachodzie nie wolno tyle pracować lekarzom. Lekarze mają limity dotyczące zatrudnienia. W Polsce nie ma limitów, więc no i a poza tym ja mam ADHD też i pracuję, ponieważ to jest moja pasja, a my adhadowcy, jeżeli coś jest naszą pasją, no to niestety jesteśmy uzależnieni od tego. To ja jestem uzależniony od pomagania ludziom z ADHD i stąd właśnie tak ogromna rzesza pacjentów. I myślę, że w związku z tym wypływająca czy wynikająca z tego wiedza hyma, która która często której często nie nie ma nigdzie nawet w badaniach, czyli nawet nie ma jakiś pojedynczych choćby prac, które by mówiły, że osoby z ADHD mają drżenia rąk. Tak, nie ma ani jednej takiej pracy. Ja już dawno, dawno lata temu stwierdziłem, że 40 parę procent pacjentów moich za DHD ma drżenia samoistne i różne inne objawy, które nigdzie nie są opisane w literaturze. A ja znakomicie wiem, tak o dysregulacji emocji też od dawna już mówię. Teraz dopiero na świecie wśród specjalistów międzynarodowych zaczynamy się interesować tym tematem. A ja już mówię od dawna, że to jest najważniejszy w ogóle objaw ADHD, więc zmieniło się po prostu wszystko. No o 180 stopni. Mhm. Czyli rozumiem, że tak jak pan mówi, że te 10 lat temu niewiele pan wiedział o ADHD, to tak sobie wyobrażam, że nadal jeszcze jest wielu być może lekarzy, którzy no mogą mieć podobną wiedzę jak pan być może kiedyś te 10 lat temu. Ja myślę, że prawie wszyscy niestety. Okej. Myślę, że bardzo mało jest takich, którzy, a mówię to na podstawie tego, że moi, że pacjenci przychodzą do mnie również od innych lekarzy. Przecież nie często nie jestem pierwszym lekarzem, który pomaga tym, mówię o psychiatrii, który pomaga tym pacjentom i oni mi opowiadają o tym, co jakie były ich wcześniejsze losy. No to ekstremalnie rzadko zdarza się, żeby ci pacjenci byli wcześniej dobrze prowadzeni. Mhm. Okej, to może w tym momencie przejdziemy sobie właściwie do tego, czym dla pana jest ADHD, nie? Czyli co to właściwie jest, jakbyśmy mieli to nie przychodzi taka osoba, która podejrzewa u siebie i zadaje takie właśnie pytanie, to ja nie wiem czy mam, czy nie mam, czym to właściwie jest. ADHD to zaburzenie neurorozwojowe. Można by było powiedzieć, że ADHD to niedojrzałość mózgu. Czyli każdy człowiek na pewnym etapie swojego życia, jak kiedy ma kilka latek, jest bardzo małym dzieckiem, ma cechy ADHD. Można powiedzieć, że każdy ma ADHD jest jak jest bardzo małym dzieckiem, ale 8090% społeczeństwa wyrasta z tego, a 10 20% społeczeństwa ma to te cechy przez całe życie. I więc tak jak mówię, można można to bardzo w taki sposób ująć, że to jest po prostu niedojrzałość mózgu, co ma swoje plusy i minusy. Oczywiście anegdotycznie powiem, że jednym z plusów ADHD jest to, że bardzo często osoby z ADHD też wyglądają młodziej. bardzo często przypominam sobie a w każdym razie na pewno czy wyglądają czy nie młodziej to są młode duchem. Bardzo często mi się przypomina jak to mówię rozmowa z moją pacjentką 60 kilkuletnią, która mi opowiadała jak to, jak ma spotkania klasowe, to zawsze myśli sobie: "Boże, co to za stare baby w ogóle tutaj siedzą? Ja tu młoda, a tu same stare baby. Więc no właśnie tak to jest, że że osoby z ADHD są bardzo często młode duchem. A jakby to pan rozumiał, że że ta młodość duchem jakoś się pojawia, czyli młody duchem, czyli co to właściwie oznacza? To oznacza, że tak jak mówię, mamy takie cztery cechy, że mamy wahania energii, czyli w zależności od tego, czy coś jest dla nas ciekawe, fascynujące, nowe, zagrażające, bo to, co teraz wymieniłem, to są wszystko źródła dopaminy. I jeżeli jest któraś z tych rzeczy, które wymieniłem przed chwilą, to ja mam albo bardzo dużo energii, kiedy coś ciekawego, fascynującego, nowego, zagrażającego się dzieje, a jeżeli jest nie takie, nie daje mi dopaminy, to nie mogę w ogóle wstać z łóżka i się podnieść. Nie mam siły i miesiącami nie myję się, nie chodzę do pracy, nie? Albo mam bardzo duży problem, żeby pójść do pracy i zmotywować się do posprzątania. Całe moje mieszkanie to po prostu jest zawalone. Przewracać się można w korytarzu. Druga cecha to skoki szybkości działania, czyli albo jeżeli to coś jest daje mi dopaminę, to natychmiast w tej chwili muszę to zrobić, a małe dziecko z ADHD natychmiast musi mieć. I czyli impulsywnie działamy, ale wtedy, kiedy to coś jest nieciekawe i małe dziecko prosimy, żeby posprzątało swoje zabawki, a dorosłego z ADHD prosimy, żeby wypełnił jakiś formularz, jakieś dokumenty, zawiózł je do urzędu, poszedł do banku, to w żaden sposób nie jestem w stanie się zabrać za to, żeby pojechać do tego banku i wszędzie indziej pojadę, tylko nie do banku. Trzecia cecha skoki koncentracji, czyli właśnie jeżeli coś mnie interesuje, to te przez te 12, 13 godzin dziennie przyjmuję ludzi od rana do wieczora i się tylko orientuję przed chwilą przyszedłem, a już ciemno się zrobiło. Nie wiem kiedy to się stało, bo jestem tak skoncentrowany nadmiernie. Ale jeżeli jest coś nieciekawego dla mnie, to w żaden sposób nie rozumiem, co tu jest napisane. Piąty raz czytam ten tekst, a w ogóle człowiek mi coś zaczyna opowiadać, ja już po chwili się łapię, że ja już nie wiem co on mówi do mnie. Udaje, że kiwam głową, ale ja w ogóle nie wiem o czym on mówi, bo cały czas rozmyślam o różnych innych kwestiach, czyli mówię problemy z koncentracją lub nad, czyli albo brak koncentracji, albo nadmierne skoncentrowanie, w zależności od tego, czy coś mi daje dopaminę. No i czwarta cecha, dysregulacja emocji, czyli jestem bardzo wrażliwy na to, jak się ludzie do mnie odnoszą, łatwo mnie dotknąć i no i to jest najważniejsza cehdm, ta emocjonalność, tak? A najważniejsza bo dlatego, że najbardziej wpływa na funkcjonowanie człowieka w takiej ankiecie, którą wśród tysiąca moich pacjentów zrobiłem i prosiłem ich o ocenę, jaka jest najbardziej negatywna cecha ADHD, najbardziej negatywnie wpływająca na ich życie. 33% oceniła oceniło na pierwszym miejscu właśnie dysregulację emocji. Na drugim miejscu 22% podało prokrastynację, a już kolejne pozycje to były około 10% lub mniej. Więc no bez wątpienia na pierwszym miejscu jest dysregulacja emocji. No bo to powoduje, że zwalniają nas z pracy, że zrywają nam się związki, że w rodzinie rodzina źle funkcjonuje często adehadowa. Większość osób z ADHD rozwodzi się, zmienia partnerów. Na starość jesteśmy trzykrotnie częściej samotni, więc no to ma ogromny wpływ na całe życie człowieka z ADHD. Bo też tak jak mówił pan o tych takich skokach energetycznych, że gdzieś jest bardzo dużo tej energii, że właściwie można kilkadziesiąt, kilkanaście godzin pracować i nie odchodzić i za chwilę może być taki moment, że nie mogę wstać z łóżka, to tak sobie wyobrażam, czy to też nie jest jakoś związane z tym, że jednak ja mogę też czuć pewnego rodzaju wyczerpanie jakby tym, że ten skok energetyczny się pojawił, no bo jednak to może dla organizmu nie być do końca takie naturalne, że ja tutaj jakby no po prostu jakbym na taką falę wchodziła i na niej była, utrzymuje się przez jakiś czas, więc później wyobrażam sobie, że muszą też tego być jakieś koszta, które mogą być właśnie tym, że później jest taki ten spadek, no nie ogromne. Znaczy to jest funkcjonowanie, bo wiele osób, wielu osobom wydaje się, że to jest, że my robimy rzeczy na 100%. Gdyby było na 100% to by nie była wada. My niestety robimy rzeczy na 200%. Czyli ja nie pamiętam cały dzień, żeby jeść, nie pamiętam cały dzień, żeby pójść do toalety. Nie pamiętam o żadnych innych ważnych wydarzeniach. może coś bardzo ważnego z punktu widzenia czy mojego zdrowia czy mojej rodziny coś ważnego dzisiaj być ale ja kompletnie nie pamiętam i ja przyjmuję pacjentów 13 godzin dziennie i i nie ma mnie znaczy jakby mój mózg zupełnie jest w innej sferze i i nie ma nic innego poza tym co ja robię w tej chwili a więc oczywiście że koszty są duże i zawsze wzdycham jak to muszę powiedzieć że my adhadowcy, żyjemy kilkanaście lat krócej. Mhm. Ogromna w związku z tym tempem właśnie w związku z tymi wahaniami, ale też to jest, bo to nie musi być takie tempo, tak? Bo z kolei osoby z ADHD, które mają tendencję do tego, żeby częściej jednak mieć niskie poziomy energii, czyli raczej spać pod 15 godzin dziennie, nie móc zejść z łóżka i nie móc się zabrać do niczego, te osoby no trudno powiedzieć, żeby w dużym tempie żyły. Natomiast te tych kosztów ADHD, tych różnych negatywów związanych z ADHD jest całe mnóstwo, bo wchodzimy na ulicę czytając czy przeglądając telefon komórkowy, czy prowadząc samochód, kobiety malują usta, mężczyźni, nie wiem, oglądają się za kobietami na ulicy, a w ogóle to mężczyźni, no to szybko jeżdżą, kobiety shopping zazwyczaj uprawiają, tak? No to są wszystko źródła dopaminy, więc jesteśmy w ciągłej pogoni za dopaminą, bo ADHD, inna definicja można powiedzieć, to jest niedobór dopaminy, więc stale staramy się uzupełnić ten niedobór dopaminy i jesteśmy tylko w dwóch stanach, czyli albo mam za mało dopaminy, albo wtedy, kiedy robię coś ciekawego i tej dopaminy jest więcej, to wtedy ta dopamina trafia do receptorów dopaminowych, które których jest bardzo wiele, bo ja mam mało dopaminy, więc receptorów robi się dużo, żeby wychwytywać wszystkie te pojedyncze cząsteczki, których jest mało dopaminy, ale jak tej dopaminy będzie więcej, bo ja zacząłem robić coś ciekawego, to teraz z kolei bardzo mocno to działa, no bo ta dopamina do tych nadmiernej ilości receptorów się przyłącza i teraz z kolei bardzo szyb, bardzo mocny jest impuls, więc tak jak mówię, żyjemy w 0% albo 200% w takich dwóch stanach. No i oczywiście koszty biologiczne i dla człowieka są ogromne tego, bo też w książce pisze pan właśnie o tym, że takie czynniki, które nasilają objawy ADHD to właśnie stres, niewyspanie i ta mała aktywność fizyczna. I tak sobie pomyślałam o tym, że to właściwie trochę taka część dzisiejszych naszych czasów, że to właściwie bardzo mocno się ze sobą skleja, bo ja sobie właściwie nie wyobrażam nie żyć w stresie w dzisiejszych czasach. też biorąc pod uwagę te różne okoliczności takie zewnętrzne, które się dzieją, bo to już nie tylko chodzi o rodzinę, ale też jakby to, co jakby też tak globalnie się dzieje, jeżeli chodzi o o ten stres. Niewątpliwie też te czynniki środowiskowe mają tu znaczenie, bo jakoś tak cały czas zastanawiam się nad ADHD u dorosłych, bo o ile u dzieci, mam wrażenie takie lata 90 to były już takie lata, w których naprawdę można było tą diagnozę u dziecka uzyskać, oczywiście nikt wtedy nie mówił, że jak ma dziecko, to to ma i dorosły. Może warto byłoby to też sprawdzić, może by to wam też pomogło jakoś, no jakby tego w ogóle nie było, nie? Ale gdzieś ta diagnoza dzieci już wtedy w latach 90 mogła się pojawić. Jeżeli chodzi o dorosłych, to po prostu jakby to nie była diagnoza dla osób dorosłych, no nie. Jednocześnie mam takie wrażenie, tak jak pan właśnie mówi o tym, że to są takie czynniki, które mogą nasilać objawy. że dzisiaj właśnie być może tak jakoś sobie pomyślałam, to jest jakiś czynnik taki nasz społeczny, który być może właśnie też wpływa na to, że mamy tych tych osób po prostu, które gdzieś tam zauważają u siebie te objawy więcej. Dobra, dużo rzeczy pani powiedziała, do których chciałbym się odnieść. Spróbuję, spróbuję do paru. Po pierwsze, tak, w latach 90, nawet pewnie i wcześniej byli psychiatrzy dziecięcy, którzy rozpoznawali ADHD, tylko wiedza o ADHD tak bardzo posunęła się do przodu, że ja z punktu widzenia dzisiejszego jak to powiedzieć, bo też nie chciałbym negatywnie mówić o tych lekarzach. Oni stosowali wtedy taka taką wiedzę, jaka ona wtedy była, więc nie robili nic złego. Ale chodzi mi o to, że postęp tej wiedzy jest tak ogromny, że trudno porównywać to, co my wtedy wiedzieliśmy o ADHD. Czy oni wiedzieli, bo ja nic wtedy nie wiedziałem o ADHD. To, co oni wiedzieli o ADHD do tego, co my wiemy teraz. I to prowadzenie pacjenta w dzisiejszym wieku, w dzisiejszym czasie jest zupełnie inne, a przynajmniej według mnie powinno być zupełnie inne niż te dzieci były prowadzone w latach 90. Więc z mojego punktu widzenia prawie że m prawie że można powiedzieć, że też nie było tego ADHD, bo co oni no najczęściej dowiadywali się, że mają ADHD. Okej. Jeśli już mieli mądrego psychiatrę dziecięcego, no to rozpoznawał im ADHD. Ale proszę mi wierzyć, bo ja widzę, bo oni jako dorośli przychodzą i mi to mówią, a często przychodzą, przynoszą mi w ogóle z lat 90 swoje y karty wypisowe i tam jest napisane masz ADHD z Bogiem, więc no no a ja wszystkim mówię, nie można zostawić niezaopiekowanego ADHD. jeżeli się ma ADHD to trzeba się tym zająć. Nie można się tym nie zająć. więc powtórzę, no to jak dla mnie to tak jakby nie było wtedy tej diagnozy i prawdę mówiąc od lat 90 według mnie zmieniło się tylko tyle, że teraz też rozpoznaje się u dorosłych, ale teraz, ale jakby sytuacja jest bardzo podobna. Okej. No trochę więcej psychiatrów dziecięcych już wypisuje leki na przykład na ADHD. Ale w obydwu grupach, czyli i u dzieci i u dorosłych ten drugi element, bez którego nie ma pomagania osobom z ADHD, czyli terapia ADHD według mnie nie istnieje. To znaczy nawet jeśli ci rodzice są wysyłali wysyłani na psychoterapię, to są wysyłani na zwykłą psychoterapię albo systemową. czasem na swoją psychoterapię są wysyłani, a oni powinni być być w terapii ADHD. I to jest przynajmniej tak jak my to robimy w klinice, ogromna różnica. Naprawdę ogromna różnica. Czyli jak ktoś mi mówi, ja byłem na Tak, ja pytam, a był przechodził pan terapię ADHD? Tak, tak, przechodziłem terapię zaraz. Ale ADHD? Nie, nie, no taką zwykłą terapię. Tak, no bo rozpoznano mi ADHD i powiedziano, że mam się na CBT umówić. No ale ale jak to powinna być terapia ADHD, więc no właśnie, więc to to po pierwsze. Po drugie teraz jeśli chodzi o czasy, jak na to bardzo złożone, to tutaj byśmy musieli o tej kwestii tylko kilka godzin porozmawiać, bo generalnie oczywiście tak jest. Ale ja myślę, ja uważam, że ta kwestia jest bardzo przerysowywana. W jakim sensie i która? E, już proszę dać mi. Parę lat temu na jakiejś tam kolejnej konferencji na temat ADHD w Berlinie, profesor Paulus, to jest psycholog dziecięcy, właśnie miał wykład o nowych technologiach i ADHD i mówi i wyświetlił taki slajd, gdzie było napisane nowe technologie. Ja teraz trochę zmieniam, proszę mi wybaczyć, bo nie pamiętam dokładnego cytatu, a to był cytat po prostu. I tam było napisane, że nowe technologie doprowadzą do upadku ludzkości. No i spytał się nas, co, jak uważacie, kto to powiedział? No i tam różne osoby, różne miały propozycje. A on mówi: "No nie, nie macie racji". Nie, nikt niestety nikt nie zgadł. To był jakiś tam filozof, który mówił o wynalezieniu druku. Ja myślę, że i on dalej w swoich słowach mówi: "No i ja uważam, że tak samo jest z nowymi technologiami. Nie doprowadzą nowe technologie do upadku ludzkości i to nie jest tak, że one tak dramatycznie wpływają na naszą psychikę. Ja też tak uważam. okej, no jasne, że no znaczy nawet nie będę, bo to takie podstawowe, że należy umieć tym kierować i nie dać się poch No ale to tak samo jak z każdą inną czynnością, prawda? Wszystko z umiarem. Wszystko jest dla ludzi, ale wszystko z umiarem. i wtedy no uważam, że ten wpływ nie jest tak duży. Czyli teraz bardzo bardzo mówiąc yyy zgrubnie 80% problemu to jest ADHD, a 10 czy 20% to jest współczesny świat. Mhm. Mhm. Okej. Czyli rozumiem, że jakby odwołuje się pan do tych czynników jakby nasilających objawy teraz. Okej. Tak. Nie mówię o tak, tak, tak. Bo powiedziała pani, że wzrost jakoś inaczej pani to ujęła, ale że wzrost diagnoz, że więcej ludzi się teraz diagnozuje. Ja myślę, że z powodu tego, że więce lepsza jest wiedza o ADHD. Chodziło mi jakby o to, że kiedyś ADHD przypisywane było przede wszystkim dzieciom, no nie? Czyli, że dorosły ADHD to w ogóle jakby no no nie no to się w ogóle nie kleiło, no nie. A dzisiaj jakby właściwie no mamy taką wiedzę, że jeżeli u dziecka diagnozujemy ADHD, to że właściwie z dużym prawdopodobieństwem, znaczy nawet nie z dużym prawdopodob rodzic któryś ma albo nawet obojga rodziców. Tak, tak. najczęściej obydwoje i że to kiedyś w ogóle nie była kwestia poruszana, tylko no to dziecko przyszło yyy zostało zdiagnozowane. No i i właściwie tyle. A myślę sobie, że patrząc na to też systemowo, jakby ma to też ogromne znaczenie, że właściwie jeżeli dziecko ma zdiagnozowane ADHD, to jeden chociażby z rodziców może jakby mieć ADHD. Dlatego jakby to może mieć też znaczenie, tak sobie wyobrażam, dla samego tego dziecka wychowywania, że może być to pomocne, żeby wtedy, kiedy mamy już diagnozę dziecka, któreś z rodziców też pomyślało o tym, że może też warto o tej diagnozie. Absolutnie, absolutnie. Jako rodzic piątki dzieci z ADHD powiem, że wystarczająco często, tak, bo różne są oczywiście dzieci z ADHD, ale tak jak w ogóle dzieci są różne, tak samo dzieci z ADHD są różne, ale na przykład niektóre moje dzieci, no jest trudno zapanować nad relacją jest trudno zapanować nad tym, co się dzieje w domu, jeżeli ja nie jestem sam opanowany, w sensie ja nad sobą nie umiem zapanować. Yyy, więc yyy to to no myślę, że wręcz to tak jak często w psychologii mówimy, że jeśli pan chce komuś pomóc, to najpierw proszę sobie pomóc. I dajemy często przykład tego yyy sytuacji zagrożenia w samolocie, że jak spada ten żółty ten ten, tak to nakładamy najpierw sobie, dopiero komuś. Tak samo tutaj, no mówię, jeżeli ja sobie ze sobą nie radzę, to jak mogę dziecku mojemu pomóc? Jeżeli we mnie nie ma spokoju, a on się denerwuje, no to jak ja jemu mam dać spokój? No i też tak sobie myślę, bo w zasadzie wspomniał pan o tym dzisiaj również, że tym czwartym wymiarem bardzo ważnym jest ta emocjonalność. I tak sobie wyobrażam, jaka to też może być taka mieszanka wybuchowa, kiedy my tu mówimy o własnej emocjonalności, o tych skokach, które jakby ja jako osoba dorosła mogę mieć i jakby doświadczam też swojego własnego dziecka, które też może jakby doświadczać tych skoków różnych. Jak to w ogóle połączyć wszystko? No mówię na szczęście skoro obydwoje mamy to samo zaburzenie no to jeżeli tylko ja jako tak no w zależności od wieku dziecka, ale jeśli to jest małe dziecko, no to cały ciężar spoczywa na mnie odpowiedzialności za tę sytuację i po prostu muszę się edukować w tym zakresie i muszę wiedzieć co to jest ADHD jak sobie radzić i jak radzić mojemu dziecku. Czasami muszę przyjmować leki, jeżeli tego się nie da ogarnąć, tylko psychoterapią ADHD. Co ciekawe, wydaje mi się, nie ma badań na ten temat. Tak jak mówię, dysregulacja emocji to bardzo, bardzo nowy temat, więc ach, nie mamy już czasu, bo chętnie bym państwu opowiedział o tym, że nawet na ja organizuję międzynarodowe konferencje ADHD, teraz w tym roku będzie w listopadzie też akurat w Warszawie międzynarodowa konferencja, a w październiku ja robię na Stadionie Narodowym konferencję ADHD dużą za tydzień czy dwa. Tak, 4, 5 października na Stadionie Narodowym nie ma. Możecie państwo zapisać sobie adhdforum.eu, to jest strona rejestracyjna, ale jeszcze jeszcze z tydzień dwa potrzebujemy na uruchomienie. Jeszcze strona nie działa. W każdym razie chcę państwu opowiedzieć o tym, że nawet jak na międzynarodowej konferencji w zeszłym roku w Amsterdamie, żeśmy organizowali i ustaliliśmy sobie w gronie, w komitecie naukowym konferencji, że no trzeba się zająć tą dysregulacją emocji. Na pewno powinno powinniśmy o tym rozmawiać na konferencji. To proszę sobie wyobrazić, że przez już Boże nie pamiętam dwa czy trzy dni trwała konferencja i ani słowa nie padło na konferencji o dysregulacji emocji, bo nie bardzo jest komu o tym mówić, bo nie bardzo są badania na ten temat. Tak, to jest tak jeszcze słabo poznany temat, że mówię, my praktycy yyy wiemy, że to jest po prostu najważniejszy element ADHD. Yyy a wiedza zupełnie nie nadąża za tym. No a propos wiedza nie nadąża. No ICD11 nawet słowem nie wspomina o dysregulacji emocji. DSM5 tylko w części opisowej mówi, że jest coś takiego, ale w kryteriach ani no w kryteriach nie ma nic na ten temat, więc to nadal jest jeszcze bardzo, bardzo zacofana wiedza. No w tym sensie tak jak wcześniej mnie pani pytała, co się zmieniło przez te 10 lat, no po prostu nie tylko wszystko już się zmieniło, ale za kolejnych 10 pewnie znowu wszystko się zmieni. No bo nadal dziewczynki są nieuwzględnione w kryteriach. Nadal cały czas o chłop, znaczy nie ma tam słów, że to jest o chłopcach, tak? Ale te kryteria, które dotąd istnieją, to są kryteria opracowane na chłopcach z ADHD w latach 80. Więc, więc nadal dziewczynki są nieuwzględnione, nadal burza hormonalna dziewczynek jest nieuwzględniona. Czyli to, że bardzo wiele dziewczynek dopiero w wieku dojrzewania, kiedy żeńskie hormony płciowe, które bardzo wpływają na ekspresję ADHD się zaczynają podnosić, to dopiero wtedy wiele tych dziewczynek pokazuje, że ma ADHD, a kryteria mówią przed 12 rokiem życia musi mieć rozpoznanie, znaczy musi mieć, musimy wykazać objawy. A wiele dziewczynek do 12 roku życia będzie całkiem dobrze sobie całkiem dobrze z czerwonym paskiem sobie radziło w szkole. Więc, więc no tak jak mówię, ta ta wiedza no wiemy, że będzie już od mimo, że dopiero co przesunęliśmy do na 12 rok, bo wcześniej w ogóle poniżej siódego roku życia był to to już w ogóle był absurd. Y i ale mówimy, że to poniżej 16 roku życia powinno być y kryterium, żeby rozpoznanie można było postawić. Więc mówię, te te ta wiedza nadal jest ogromna i ta, bo opowiadałem o dysregulacji, więc mówię, że ta dysregulacja no mam nadzieję, że z przytupem wejdzie, chociaż też nie można tak powiedzieć, no bo nie wiadomo czy czy jak. Y, no ja wierzę głęboko, że jednak dostrzeżona zostanie dysregulacja emocji. Nie mieści mi się w głowie, żeby tak nie było. Ale no tak jak mówię, na tę chwilę przez te 40 lat wiedzy o ADHD nie udało jej się przebić na pierwsze miejsce, czy tam na ważne miejsce. Więc yyy więc ta dysregulacja nawet na międzynarodowych konferencjach yyy bardzo słabo występuje. Niestety to gdybyśmy właśnie w tym miejscu mieli się zatrzymać nad tą różnicą między ADHD u dziewcząt a u chłopców ląda to proszę kolejne pytanie na trzygodzinną rozmowę bo tych różnic jest tak wiele, że że trudno. Okej. No więc tak. Kobiety i dziewczynki właściwie zacznijmy zacznijmy od dziewczynek. Dziewczynki z ADHD, ponieważ kulturowo są wychowywane, w naszej kulturze są wychowywane do tego, żeby zajmować się i ogarniać siebie, mężczyznę swojego, dzieci swoje, dom, rodzinę i tak dalej. to bardzo często do nastą i bardzo często bardzo kompensują swoje objawy i nie można w ogóle dostrzec u dziewczynek małych, w sensie mówię do nastoletniości dostrzec u nich objawów ADHD, bo są tak napięte, że są w stanie kontrolować objawy ADHD i to kończy się dla nich ich zaburzeniami depresyjno-lękowymi, bo ile można żyć w napięciu i w kompensacji, więc one bardzo często trafiają w końcu, w nastoletniości albo w młodych 20 latach do psychiatry z zaburzeniami depresyjnymi lub lękowymi. No i oczywiście najczęściej mają to tylko rozpoznawane i i idą dalej w życie. i wielokrotnie, znaczy wieloletnio są leczone z powodu zaburzeń depresyjno-lękowych. Dziewczynki z ADHD częściej mają tę formę niskoenergetyczną ADHD, więc przynajmniej pod względem tego, że nie biegają po klasie i nie wchodzą na drzewa, no to łatwiej rodzinie z nimi funkcjonować. Co jeszcze raz podkreślam okupione jest ich cierpieniem. yyy w samotności, no bo one muszą to wszystko w sobie dusić. te emocje. Dziewczynki z ADHD często mają większe problemy z koncentracją i przez to są częściej uważane za po prostu niemądre i dlatego ktoś nie będzie czy rodzina czy nauczyciele nie będą wysyłać tej osoby w ogóle do psychologa czy psychiatry, no bo przecież nikt jej do głowy oleju nie naleje. Taka jest po prostu. I dopiero tak jak mówię, kiedy się przychodzi dojrzewanie płciowe, no to często często zaczynają, ponieważ wtedy jak mówiłem zainteresowanie, nowość, to są te rzeczy, które dają nam dopaminę. I wtedy, kiedy te dziewczynki zaczynają się zainteresowywać już zupełnie innymi rzeczami, już ta szkoła ich tak specjalnie nie interesuje, a koleżanki, a przede wszystkim koledzy ich je interesują, to dopiero wtedy widać, że skoro już szkoła nie interesuje, to ona już w ogóle nie jest w stanie się na na szkole skupić. I tak jak wcześniej miała świadectwo z czerwonym paskiem, to teraz zjeżdżają jej oceny i teraz ona nie z trudem przechodzi do następnej klasy. Nagle wzorowa uczennica, a teraz z trudem przechodzi do następnej klasy. Na to nakładają się nakłada się PMDD, czyli tak jak kobiety bez ADHD mogą mieć PMS, zespół napięcia przedmiesiączkowego, tak kobiety z ADHD większość ich ma PMDD, czyli ciężką formę PMS-u, czyli na tydzień przed miesiączką bardzo nasilają im się objawy ADHD, są rozdrażnione, bardzo duże mają wahania nastroju. A propos wahań nastroju. Kobiety z ADHD mają większą dysregulację emocji od mężczyzn z ADHD. Więc kolejny, czyli ten najgorszy objaw ADHD, najgorszy problem związany z ADHD kobiety mają mocniejszy. Yyy w ciąży kobiety z ADHD mają 70% ryzyka depresji okołoporodowej. I znowu z tego samego powodu, czyli wahań wahań hormonów, które jak mówiłem progesteron szczególnie bardzo negatywnie wpływają na ADHD No i potem w kobiety z ADHD wcześniej niż kobiety bez ADHD wchodzą w menopauzę, czyli już w wieku 30 paru lat, 40 paru lat wchodzą w menopauzę najczęściej. i menopauza to jest znowu to już jest jazda bez trzymanki dla kobiety z ADHD i połowa na przykład w naszej klinice połowa wszystkich kobiet które się zgłaszają przepraszam to są kobiety w wieku perimenopauzalnym bo już już zupełnie sobie nie radzą ze swoim ADHD wcześniej 40 objawów następ wcześniej 40 kilka lat sobie radziła, a teraz to już w żaden sposób nie jest w stanie. Więc no i i kiedy my wypytujemy o dzieciństwo, tak, ja miałam cały czas objawy ADHD, ale dawałam radę, nie było to tak nasilone, żebym żebym nie funkcjonowała. No a teraz to już zupełnie nie daję sobie rady. Okej, czyli rozumiem, że to jest taki moment właściwie, kiedy kobiety zgłaszają się właśnie jakby rozumiem o taką pomoc i w takim wyjaśnienie, co się właściwie z nimi dzieje, że taka różnica też jest w tym co doświadczają. A taki moment, w którym mężczyźni właściwie trafiają i udaje się jakby ich zdiagnozować. Co to za moment? No nie, klasycznie jest tak, że ponieważ chłopcy z ADHD częściej mają wysokie poziomy energii z kolei w ADHD i podkreślę jeszcze raz, że dziewczynki mogą być wysokoenergetyczne, a chłopcy mogą być niskoenergetyczni, ale częściej chłopcy mają wysoką energię w ADHD, czyli to jest ten mit standardowy, czyli ADHD występuje tylko szybko biegających chłopców po klasie i po drzewach. Y i w związku z tym ci chłopcy wchodzą w różnego rodzaju konflikty i i powodują różnego rodzaju problemy i raczej czy często w każdym razie trzykrotnie czy czterokrotnie nawet częściej niż dziewczynki w dzieciństwie są diagnozowani, bo wśród naszych małych pacjentów to jest 4 do1. Chłopcy do dziewczynek 4 do1. dorosłych to jest jeden do jednego, czyli mniej więcej tyle samo kobiet co mężczyzn się zgłasza. A tak jak mówię w dzieciństwie no to są zdecydowanie 80% pacjentów to są chłopcy z ADHD. Czyli raczej tak stereotypowo typowo w dzieciństwie chłopcy są diagnozowani lub w nastoletniości. No bo po prostu czy to rodzina sobie z nimi nie radzi, czy szkoła sobie z nimi nie radzi i proszą o konsultacje. Więc raczej raczej w taki sposób, oczywiście w późniejszym wieku też, ale mówię typowo tak to wygląda. A jeśli już właśnie jako osoba dorosła, która no jako dziecko no nie pojawiła się ta diagnoza, to co to za moment, w którym właśnie jakby mężczyzna szuka tej pomocy? Bo też pytam o to, bo jednak dalej utrzymuje się taka tendencja, że kobiet jest większy odsetek szukających pomocy i jest to cały czas jakby dla kobiet łatwiejsze o tą pomoc poprosić niż mężczyznę. Dlatego jakby może to takie ważne, żeby być może ktoś, kto nas właśnie słucha to być może jakoś się z tym utożsami, jeżeli chodzi o mężczyzn, no nie? Zdecydowanie tak jest. Dzisiaj patrzyłem na, bo ja prowadzę Psychiatra plus media społecznościowe, kanał Youtubowy Psychiatra Plus OADHD i dzisiaj akurat patrzyłem na statystyki na Instagramie to 90% naszych oglądających czy obserwujących to kobiety. To niesamowite. No że wiedziałem, że większość, ale że 90% no to nie sądziłem. zdecydowanie potwierdzam pani słowa. To kobiety szukają, szukają i dociekają. Mężczyźni zdecydowanie, wręcz rzadko się to zdarza i trudno tutaj podać, jeśli wracam do tych mężczyzn, trudno tutaj podać jakiś jeden model, w którym ci mężczyźni po wieku dziecięcym się pojawiają. Bardzo różnie to bywa. tu już nie ma, ponieważ ich jest po prostu mniej, to też bardzo są rozsiani. Czyli często oczywiście to jest tak, że to są młodzi dorośli, którzy idą na studia i wcześniej mama ich pilnowała, a i w związku z tym dawał radę różne rzeczy robić, a teraz poszedł, wyjechał do drugiego miasta na studia albo no po prostu poszedł na studia i mama już nie będzie mu lekcji sprawdzać. yyy i rozjechało mu się wszystko kompletnie yyy i nie jest w stanie ogarniać życia swojego i nie jest w stanie chodzić na studia i kilka razy już zmieniał kierunek studiów. Więc oczywiście to jest jakaś tam grupa, jest grupa osób, którzy przychodzą z powodu problemów, czyli poszli na studia i widzą, że nie są w stanie na tych studiach nic korzystać, bo mają takie problemy z koncentracją, że jeszcze w szkole dawali radę, ale jak to już są takie przedmioty różne kierunkowe i niektóre no wiadomo na każdych studiach są takie przedmioty, które są związane z tymi studiami, ale są też takie jak nie bardzo są związane z tymi studiami mogą interesować. O to do tego dążę. Tak. No bo jak wybrałem sobie, nie wiem, medycynę, no to oczekuję, że ja tam ludzi będę leczył, a co ma do tego etyka albo co ma do tego socjologia albo nie wiem, no już nie pamiętam innych przedmiotów, które tak bardziej luźno, powiedziałbym były związane z z medycyną. No i nie jestem w stanie kompletnie się nauczyć do tego przedmiotu, jeżeli to nie jest coś, co mnie kręci. Yyy, więc są tacy, którzy właśnie widzą bardzo duże problemy z koncentracją yyy na w trakcie studiów. No i i są osoby, które yyy w wieku pewnie tam koło 40 lat już po iluś zmianach prac zaczynają dostrzegać, że coś tutaj jest na rzeczy. To znaczy to chyba nie jest przypadek, że byłem hodowcą drobiu, a potem nie wiem, budowałem silniki rakietowe, a potem malowałem płoty, a potem na psychologię poszedłem, a potem jeszcze coś innego. I to coś coś tu dziwnego się dzieje i ja już jestem strasznie tym zmęczony, że tak się dzieje, że ja co parę lat i i wielu pacjentów to mówi: "Doktorze, gdybym ja robił to, co robiłem wcześniej, to ja bym o wiele dalej zaszedł, a ja co parę lat muszę zmienić po prostu i to często kompletnie kierunek y mojego wykształcenia czy to, co robię po prostu w życiu." Więc tacy również są. widzący, że to życie zaczynają co chwila od nowa i i bardzo ich to męczy. Czyli właściwie jakbyśmy mieli teraz zatrzymać się na samym leczeniu, no nie? Czyli na czym właściwie polega to leczenie? No bo jeżeli mówimy o tym, że za DHD się nie wyrasta, no to też nie możemy mówić, że z tego się da wyleczyć. Czyli właściwie na czym polega to leczenie, no nie? O, gwiazdka. Proszę sobie wyobrazić kilka dosłownie 20 czerwca, no kilka dni temu, nie chcę tu skłamać, ale dosłownie kilka dni temu wyszła kolejna publikacja mówiąca o tym, że jeżeli małemu adhdowcowi, kilkuletniemu adhadowcowi podajemy leki na ADHD, to jego mózg upodabnia się do mózgu dzieci bez ADHD. Okej, zaczynamy. Chyba już niedługo będziemy bardziej, bo to to była kolejna publikacja, to nie była pierwsza. Jest już trochę takich badań, które mówią, że stosowanie leków na ADHD, czyli stymulantów u małych dzieci z ADHD leczy z ADHD. To już tak jak mówię jest kolejna. Jeszcze my specjaliści od ADHD staramy się tak nie mówić, no bo chcielibyśmy, żeby jeszcze było więcej danych na ten temat, żebyśmy żebyśmy mogli to z jeszcze większą pewnością powiedzieć, ale już naprawdę tych Ale daje to nadzieję, prac jest naprawdę tak dużo pokazujących na różnych na różny sposób, o może tak powiem, na różny sposób pokazujących to, co powiedziałem, że myślę, że już mogę się odważyć i to powiedzieć, że wydaje się, że u małych dzieci leczymy po prostu ADHD. No dobra, ale odkładając to na razie jeszcze na bok, to tak, każdy człowiek jest inny, czy ma ADHD, czy nie. Tak samo każdy człowiek za każdy człowiek z ADHD jest inny i nie ma jednego leczenia ADHD. Okej? Do każdego należy indywidualnie dostosować leczenie. leczenie, pomoc może, bo to nie, bo leczenie od razu nam się z lekami kojarzy, więc też niekoniecznie chciałbym stosować słowo leczenie. Yyy, w każdym razie to te oddziaływania powinniśmy dostosować do konkretnej osoby. Opowiem anegdotę. Kiedyś moja koleżanka psychiatrka mówi: "Wiesz co, Jarek, ja będę też, ja też bym się chciała zajmować ADHD". A ja mówię: "Agata, ale w jaki sposób ty się możesz zajmować ADHD? Jak ty pracujesz w klinice, gdzie ty będziesz jedynym lekarzem, który się zajmuje ADHD, a pomaganie osobom z ADHD to wymaga dużego zespołu psychologów, terapeutów, psychologów ADHD, terapeutów ADHD, terapeutów traumy ADHD, terapeutów uzależnień ADHD, dietetyków ADHD, fizjoterapeutów ADHD, no i oczywiście lekarzy ADHD. Ja mam neurologa ADHD, kardiologa ADHD, położnika ADHD. No jakby kom naprawdę to pod po prostu każdy czego innego potrzebuje i każdy gdzie indziej też ma problemy związane z ADHD, jego lokują się w innych sferach. Więc bardzo różnie to wygląda. To chciałem na początku powiedzieć, ale nie unikam odpowiedzi na pytanie i zaraz już do niej wrócę. Już wracam. Najprościej mówiąc yyy ogólnie oczywiście mówiąc, bo powiedziałem, że do każdego indywidualnie, leczenie ADHD czy zajmowanie się pomaganie osobom z ADHD ma dwa elementy. Lek i terapia ADHD. O, i tak mógłbym krótko odpowiedzieć na pani pytanie. Jeśli chce pani pogłębić temat, to to proszę pytać o kolejne rzeczy. Okej, czyli rozumiem, że jakby nie każda diagnoza kończy się tym, że ten lek będzie wprowadzony, czyli że farmakoterapia jakby jest potrzebna, bo może to też ważne, żeby zaznaczyć. Pewnie, pewnie, zdecydowanie. Mhm. Bo mam też takie wrażenie, że czasami jest taka obawa właśnie na przykład w ogóle przed pójściem do lekarza psychiatry, że od razu wyjdę z zestawem leków i trzeba te leki brać. A to jakby nie zawsze tak jest, tylko bardziej właśnie chodzi o to, żeby się dowiedzieć, co mi jest, czy to co w ogóle mi jest w ogóle jakby potrzeba jest tej farmakoterapii. I zawsze to jest też decyzja mimo wszystko pacjenta czy też zdecyduje się na tą farmakoterapię. Ab 100% popieram to, co pani powiedziała. Dokładnie, dokładnie tak jest. No to tak. Po pierwsze można mieć objawy ADHD, ale nie mieć negatywnego wpływu na życie i nie miałoby sensu leczenie takiej osoby. Leczenie, mówię teraz o lekach. Ja czasami mówię na tej pierwszej wizycie, proszę mnie przekonać, że to ADHD coś panu złego robi. No bo może pan ma ADHD, ale to nie oznacza, że trzeba panu leki podawać. Yyy, więc yyy wspólnie oczywiście porozmawiajmy o tym i no jakby proszę mnie przekonać, bo yyy nie ma ani leku, ani terapii. Tak to wszystkich interwencji tak zwanych yyy dotyczy to, że istnieją działania niepożądane. Działaniem niepożądanym terapii jest płacenie za to, chodzenie raz w tygodniu czy dwa razy, najlepiej dwa razy w tygodniu i i tak dalej. Więc wszystko ma działania niepożądane. Więc więc zawsze trzeba rozważyć, czy ja powinienem w ogóle coś robić. I także m na pewno zdecydowanie nie każdy wymaga leków. Aczkolwiek w Polsce yyym i mówiłem o tym, że dysregulacja emocji jest najważniejszym objawem ADHD i w Polsce ta dysregulacja emocji jest silniejsza od yyy dysregulacji emocji yyy w innych krajach. Dlatego w innych krajach to może zbyt ogólnie powiedziałem w krajach zachodnich. W każdym razie dlatego, że w Polsce żyliśmy w komunizmie przez 50 lat. I w komunizmie wszyscy są tacy sami. Wszyscy mieli być tacy sami i wszyscy mieli być równi. Człowiek z ADHD można z pewną doząbliżenia powiedzieć, że terapia ADHD to jest dostrzeżenie inności tego człowieka. I każdy, tak jak mówiłem, każdy człowiek z ADHD jest inny. Ja muszę go zrozumieć i widzieć, że on jest inny pod różnymi względami. Więc yyy czasy komunistyczne to można powiedzieć przeciwieństwo terapii ADHD i to sprawiało to, że musieli być ludzie yyy wtłoczeni w pewne ramy funkcjonowania i oczekiwano od nich bardzo konkretnego funkcjonowania. Bardzo to zaostrzało objawy ADHD. ponieważ zwiększało dysregulację emocji, bo powtórzę, to co zwiększa dysregulację emocji to niezrozumienie mnie. To, co zmniejsza dysregulację emocji to zrozumienie mnie i pokazanie mi, że ja jestem rozumiany i akceptowany. Więc w Polsce jak robimy testy w kierunku ADHD to w naszej klinice to bardzo niewielki odsetek. bardzo, bardzo niewielki odsetek osób. Wychodzi im, że mają małe nasilenie objawów ADHD. Prawie wszyscy mają umiarkowany lub znaczny poziom nasilenia objawów. I a pracując choćby w Niemczech widziałem, że tam zupełnie inaczej wygląda to ADHD. pacjenci z ADHD w Niemczech. To jest ADHD, którego ja pewnie bym nie rozpoznał i i być może ja bym ich odesłał z kwitniem, że tak powiem w tym sensie mówiąc, że okej, przejdźcie psychoterapię, czyli psychoedukację ADHD, natomiast nie uważam, że powinniście przyjmować leki. [Muzyka] No natomiast tak, także zupełnie inaczej to wygląda w Niemczech. jakby kulturowe ma też tutaj jakby ogromne. Mhm. Tak, ogromny. Okej, bo zaczął też pan właśnie jakby, bo doszliśmy do tego leczenia, ale może jeszcze warto byłoby się zatrzymać na samej diagnozie, czyli jakby właściwie miał pan powiedzieć taka prawidłowa diagnoza, jak ona powinna według pana przebiegać, jak właściwie ile to może spotkań, kto to powinien właściwie zdiagnozować. Dobra, zawsze zaczynam od międzynarodowych wytycznych. Międzynarodowe wytyczne mówią, że ADHD diagnozuje specjalista od ADHD i nie mówią kto to jest specjalista od ADHD, czyli tylko osoba, która ma wystarczającą wiedzę w tym temacie. A zatem to może być neurolog ADHD, psychiatra ADHD, psycholog, no w Polsce to raczej psycholog kliniczny ADHD. I i tu już a już po tej definicji czy definicji po tym co powiedziałem, że to powinna powinien być specjalista od ADHD, po tym już widać, że to szerokie pojęcie i bardzo różnie, skoro tak szeroko to zdefiniowaliśmy, że po prostu specjalista od ADHD. W dodatku dalej jest napisane, że na podstawie wywiadu, a nie żadnych badań, no to widzimy, że tutaj może być bardzo dużo różnych możliwości, w sensie bardzo różne ośrodki, bardzo różne rzeczy mogą robić. Spytała pani na szczęście według mnie jak to powinno wyglądać, więc pozwolę sobie powiedzieć jak według mnie powinno wyglądać. Według mnie powinno wyglądać tak, że diagnoza powinna być stawiana we współpracy między lekarzem i psychologiem, czyli psycholog powinien zbierać wywiad psychologiczny. Mamy kilka różnych testów i wywiadów ustrukturyzowanych. najczęściej, znaczy w Polsce akurat najczęściej dive się stosuje. Więc y według mnie ta diagnostyka psychologiczna powinna się odbyć. Mówię, my stosujemy akurat wywiad ustrukturyzowany diva, no a z kolei lekarz ma do zebrania wywiad medyczny i dopiero te dwie, te dwa elementy składają się na diagnozę. Ile spotkań? Zależy ilo trwa, ile godzin. Ja często odpowiadam w ten sposób, że [Muzyka] powiem w godzinach, a nie w liczbie spotkań, bo spotkania mogą być półgodzinne, godzinne, 45 minutowe, różne, prawda? Więc ja powiem w liczbie godzin, myślę, że ze dwie, trzy godziny powinno powinna zajmować diagnoza ADHD. Chociaż znowu anegdotę państwu powiem, że Diva Foundation, ta organizacja, która opracowała test Diva, akurat współpracuje z naszym ośrodkiem i kiedyś uzyskaliśmy dane, już nie będę opowiadał w jakiej, bo szkoda może czasu, w jaki sposób, śmieszny, ale uzyskaliśmy dane, jak to w ośrodkach różnych w Europie jest robione, jak ta diagnoza jest przeprowadzana i po prostu w każdym kraju, w każdym ośrodku, nie, bo to Nie jest kwestia krajów, tylko w każdym ośrodku inaczej. Ośrodek współpracujący z divą w wełoszech robi to na jednej godzinie. w trakcie jednej godziny robią całą diagnozę, chociaż zastrzegają się, że jeżeli to jest skomplikowana kwestia, to mogą rozszerzyć, ale generalnie to jest to jedno spotkanie godzinne. Natomiast większość w Europie ośrodków, no to ma różną od trzech do 10 nawet niektórzy spotkań, aczkolwiek nie wiem ilogodzinnych, bo tam nie było to napisane, tylko ile to jest spotkań, więc więc no bardzo bardzo różnie to wygląda, ale tak jak mówię, według mnie dwie, trzy godziny to powinno trwać i to najczęściej właśnie tak się odbywa, że jest ta współpraca lekarza psychiatry z psycholog i że to tak fajnie jak taki team jest w tych ośrodkach europejskich, o których przed chwilą mówiłem, no to poza tym włoskim ośrodkiem, gdzie mówię, bo to było jedno spotkanie z lekarzem, to wszędzie indziej tak jest, że to jest i psycholog tak. No mówię, trudno to nazwać standardem, bo to po prostu tak jest. Tak, to jest według mnie logiczne następstwo tego, co jest zapisane w międzynarodowym konsensusie dotyczącym diagnostyki i leczenia. Ale no to jest kwestia interpretacji oczywiście, bo ktoś inny może tak jak Włosiowali, że specjalistą jest ten psychiatra i to zupełnie wystarczy. Y, no okej, no raczej trudno w jedną godzinę raczej trudno tak dogłębny wywiad zebrać dotyczący całego dzieciństwa, bo przed chwilą mówiłem o tym, że przed 12 rokiem życia powinny być objawy, więc musimy nie tylko nie to, co teraz panu się dzieje, ale interesuje mnie panie Janku, co przed 12 rokiem życia jeszcze było, więc musimy dalej, muszę dalej z panem porozmawiać o dzieciństwie, więc raczej trudno żeby i to zebrać i jeszcze się dopytać. czy ma jakieś choroby i czy jakieś leki przyjmuje, jakieś ryzyka różnego rodzaju, więc raczej kilka godzin. To jeszcze bym miała takie pytanie dla samych specjalistów. Czy jest takie szkolenie w Polsce, które pan właściwie by rekomendował w zakresie ADHD, bo mamy wiele jakby różnych takich, nie wiem, czy to może kursów, czy to jakiś szkoleń, to czy jest jakieś takie, które pan by sam rekomendował, że warto, że jakby pan z taką z takim można powiedzieć spokojem? Niestety nie, niestety nie powiem więcej. Yyy, znaczy gryzę się w język, bo nie chcę też, nie byłem na tych szkoleniach, tylko tyle co specjaliści mi mówią, którzy byli na nich. Tak więc to jest z drugiej ręki. Nie powinienem może oceniać czegoś, co sam nie, czego sam nie przeszedłem. No ale wiedząc o tym, co pacjenci mi mówią, kiedy byli u różnych specjalistów. Ach, dam państwu właściwie przykład z dzisiaj. Dzisiaj na moich mediach, na Facebooku, a nie to nie na moich, ale na Facebooku, tylko ktoś mnie tam wywołał do tablicy, to nie jest na moich mediach. Yyy, toczy się dyskusja. Dosłownie dzisiaj jedna pani napisała, że na Facebooku prowadzi blogerka taka prowadzi fanpage i napisała, że dziwi ją jak to lekarze wypisują leki nie zrobiwszy badań krwi i pisze dalej, bo ona była właśnie na szkoleniu i już wie jak powinna wyglądać diagnoza ADHD. Proszę państwa, wszędzie w medycynie nie wolno wykonywać badań bez wskazań. Wszędzie. To nie tylko ADHD dotyczy wszystkiego. Jak państwo złamiecie rękę, a ktoś powie: "Zróbcie sobie rentgen nogi". No to ale dlaczego miałbym robić rentgen nogi? No. No bo może a może coś, ale czy jest jakiś powód? Tak. To nie jest kwestia, nie, to nie jest tak, że powinienem sobie co miesiąc robić badania krwi na wszelki wypadek, albo rentgen na wszelki wypadek, albo EKG na wszelki wypadek, albo cokolwiek innego. W medycynie do każdego badania musi być wskazanie, konkretne wskazanie. Jak ja byłem na studiach medycznych, to i żeśmy tam nie wiem, pytał nas lekarz, jakie byście badania zrobili temu pacjentowi? A no to ja bym zrobił mu morfologię, USG, coś tam, coś tam. Okej. A dlaczego by pan mu zrobił USG? No na wszelki wypadek. Słucham. Jak to na wszelki wypadek? Do każdego badania. Tak samo mor A dlaczego pan mu morfologię chce zrobić? Co, czego co pan podejrzewa znaleźć w tej morfologii? Co, co w tym przypadku u tego pacjenta coś by nam zmieniło? No nie wiem, ale na wszelki wypadek bym mu zrobił morfologię. Nie, nie ma na wszelki wypadek. konkretne rzeczy musi pan podejrzewać, żeby komuś zlecić jakieś badanie. W przypadku stosowania stymulantów wytyczne mówią tętno, ciśnienie i u dzieci, bo raczej u dorosłych to nie jest problemem, monitorujemy masę ciała, czy przyrasta, czy przybiera na wadze. Jeszcze raz tętno, ciśnienie i ewentualnie masa ciała. Żadnych badań krwi czy nie wiem eg mózgu. czy innych jakichś badań nie ma powodu robić. No i tak jak mówię, ta pani się tłumaczyła, że ona właśnie była na szkoleniu i się nauczyła jak powinno się diagnozować i leczyć ADHD. No więc więc niestety raczej jestem yy negatywnego zdania o różnych kursach. No ale to tak jak mówię, no ponieważna wiadomość, ja bym powiedziała, no bo no jakby skąd czerpać wiedzę. No mamy teraz pana książkę, ale też przypominam naprawdę zobaczycie ci z państwa, którzy któ będę miał przyjemność gościć na Stadionie Narodowym na konferencji w październiku zobaczą, że naprawdę spróbowałem zebrać wszystkich najlepszych, zarówno kardiologa ADHD, położnika ADHD, psychologów ADHD, coachów ADHD, bo przypominam, że zajmowanie się osobami z ADHD to nie jest tylko psycholog, terapeuta, ale tak samo coach ADHD, których w krajach, które umieją zajmować się ADHD, coachów ADHD jest najwięcej, bo to są ci pierwszego rzutu, że tak powiem, te osoby, które pomagają. Tak, jak ja mam zdać na studia albo jak sobie mam radzić na studiach, a jak mam różnica między tym jakby kto jest coachem za granicą, a kto jest u nas też, nie? Bo jakby te szkoły no są jest organizacja jest międzynarodowa organizacja która certyfikuje coachów ADHD także na szczęście tutaj nie ma nie ma problemu bo to jest ustalone kto to jest coach ADHD okej okej czyli są wytyczne. Dobrze. Myślę sobie, że będziemy się zbliżać do końca, choć przyznam, że pytania się jeszcze no nie wyczerpały i tutaj miał pan całkowitą rację, że no jeszcze tutaj w tej książce jest wiele takich ciekawostek, o które ja chciałam zapytać, bo takie mam wrażenie, jakby właśnie pan napisał takie ważne jedno zdanie i ja miałabym ochotę o to właśnie dopytać, ale o co tu w tym chodzi, jakby pan miał to rozwinąć i Może to będzie taka zęta dla tych osób, które no jeszcze nie przeczytały tej książki, żeby się z nią zapoznać, bo mnie ona zaskoczyła, przyznam szczerze, bo jak zobaczyłam tytuł kompendium wiedzy, kompendium ADHD, to miałam takie skojarzenie, taka gruba tomowa książka, gruba okładka i zaskoczyło mnie wygląd, że to właściwie jakby i przyznam też tak oglądałam z różnych stron z takim niedowierzaniem, że to ta książka, no nie? To co jest jakby ciekawe to to, że książka jest napisana w formie wywiadu, więc jakby czyta się ją w lekki sposób, nie w sposób naukowy, który właśnie jest trudno przyswajalny bardzo często. To co jeszcze mnie zaskoczyło, to co może ważne, to ta książka po prostu zaskakuje i może taki miał być też efekt tego, ale to co mnie zaskakuje to literatura i to, że właściwie ona jest no nie polską przede wszystkim literaturą, a z polskich właściwie tutaj pan no nie wiem czy jest jakiś tytów. No nie ma właśnie. w którym pojawia się słowo ADHD, no nie? Yyy, więc to z mojej strony, co mogę powiedzieć, to tutaj jakąś namiastkę, taką naprawdę namiastkę w tym naszym dzisiejszym spotkaniu daliśmy jakby pod kątem tego, co się znajduje w tej książce. Więc jeżeli ktoś w ogóle się interesuje tym tematem, to ja zachęcam, bo na pewno się pojawią tutaj jakieś ciekawostki, z którymi jeszcze nie było okazji się spotkać. A przy okazji jakby powiem, że mamy kod rabatowy 10% na książki na na stronie www.kompendiumadhd.pl pl na hasło psycheo i jest to kod do wykorzystania do 10 lipca. Ja to napiszę w komentarzu, żeby to nie umknęło. Więc to za co mogę podziękować to za przyjęcie tego zaproszenia ode mnie i za tą książkę, bo no mnie zaskoczyła i mam takie wrażenie, że może zaskoczyć jeszcze niejedną osobę. Więc, więc warto, bo jest tam coś, czego mam wrażenie gdzieś indziej można po prostu nie przeczytać. I mam takie poczucie, że pan jeszcze nie raz nas zaskoczy, że jeszcze nie raz nam pan opowie o czymś, co ważne, że tak naprawdę pan się tym zajmuje, bo właśnie no potrzebujemy kogoś takiego i być może jakoś tak sobie pomyślałam, że może pan by zechciał jakimiś badaniami się zająć, które no też byłyby takim odzwierciedleniem właśnie tego, co w Polsce jest biorąc pod uwagę tą kulturowość. No nie, wie pani, kolejna anegdota, ponieważ ja 20 parę lat pracowałem na Uniwersytecie Medycznym ucząc lekarzy. Od kilku lat nie pracuję już, bo już tak wpadłem w pracę kliniczną, ale ostatnio stwierdziłem, że chciałbym wrócić do pracy naukowej. No bo właśnie tak jak pani mówi, no to jest po prostu morze wiedzy, której brakuje. I rozmawiałem z dziekanem, z panią dziekan z SWPS i rozmawiałem z panią dziekan z Uniwersytetu Warszawskiego i proszę sobie wyobrazić, że psychiatra nie może pracować na psychologii. A, a nie może, bo no bo ustawa nie przewiduje tego, tylko psycholog może być na etacie na psychologii. To jest niesamowite. To jest niesamowite, bo na medycynie może pracować, no wiadomo, lekarz oczywiście, ale biolog, chemik, fizyk. Czyli został pan wykluczony na psychologii. Profesor psychiatrii nie może. Ma za słabą wiedzę, żeby na psychologii wykładać. Tylko psycholog może na psychologii. Ciekawe co. Ale rozumiem, że to wyklucza pana z zrobienia badań. Yyy, no znaczy w tym sensie, że nie mogę być tam na etacie. Yyy, ja nie chciałem na, nie wiem, na umowę zlecenie. No, no jakby nie wiem. No, no to dla mnie nie jest satysfakcjonujące, że No ale być może skoro pan jakoś tak o tym wspomniał, to może jakby to jest taki czas na to, że będzie to być może jakoś możliwe. No bo myślę sobie, że to byłoby no bardzo ważne, żeby właśnie te badania też właśnie sobie tutaj w tym na tym naszym podwórku zrobić. A ma pan taką, myślę sobie, dużą próbkę, z której można by było skorzystać, że aż tak, tak se wyobrażam, że aż szkoda, no nie? No, ale to takie moje trochę być może życzenie. Okej, to dziękuję bardzo za to nasze dzisiejsze spotkanie i być może przy okazji będzie jeszcze jakiś jakaś szansa na to, że będziemy dalej o tym sobie mogli porozmawiać. To dziękuję bardzo dziękuję za zaproszenie.