Transkrypcja

Dzień dobry. Moim gościem jest Aleksandra Kaczmarek, która jest psychologiem oraz założycielką centrum terapii Alma i specjalizuje się wsparciu i w diagnozie osób z ADHD. I dzisiaj porozmawiamy sobie na ważny temat dotyczący diagnozowania i leczenia ADHD u dzieci w wieku przedszkolnym. I chciałabym się ciebie na początku, Olu, zapytać właściwie w wieku przedszkolnym, czyli na jakim etapie, w jakim wieku możemy już myśleć o o tym, żeby zgłosić się z dzieckiem do specjalisty, do psychologa. i właśnie być może zastanowić się nad taką diagnozą związaną z ADHD. Kasiu, ja może odpowiem tak, dlatego że czasami te granice wiekowe, które które gdzieś tam są ustalane, mogą być mylące dla rodziców. Kiedy zgłaszamy się do specjalisty, zawsze wtedy, kiedy coś nas niepokoi i czy to jest malutkie dziecko, trzymiesięczne, sześciomiesięczne, 10omiesięczne, czy to jest dwulatek, to zawsze warto się skonsultować, ponieważ i czasami jeżeli rodziców dalej coś niepokoi, to szukać kolejnego specjalisty, tak żeby zasięgnąć kilku opinii, ponieważ powiedziałabym, że ta wiedza o zaburzeniach neurorozwojowych, bo tu rozmawiamy o ADHDach Ale przecież jest jeszcze też autyzm i one często gdzieś tam idą w parze i albo jest szczególnie w tym wczesnych etapach rozwoju y czasami trudno rozróżnić, nie wiem, dziecko ma hiperfokus, czyli tą wydłużoną koncentrację. Występuje hiperfokus zarówno w autyzmie, jak i w ADHD, ale różnią się od siebie, mają inną potrzebę, zaspokają inną potrzebę. również inne są reakcje dzieci na przykład na przerwanie tego hiperfokusu i no trzeba to rozróżnić. No i to jest dużo świeżej wiedzy. Codziennie ta wiedza się naprawdę dodają się nowe klocki. Nauka cały czas nie wiem można powiedzieć, że te obserwacje naprawdę galopują. Dlatego zawsze powtarzam rodzicom, że jeżeli jest coś, co im w głębi serca w intuicja im podpowiada jeszcze nie wiem, no coś jest jeszcze nie tak, a taka informacja, że nie trzeba poczekać albo nie, to normalne, to jest dziecko po prostu żywe albo ruchliwe, nie, to jest po prostu indywidualista, nic się nie czepiajcie, rodzice, on się prawidłowo rozwija. No przecież jest taki mądry, nie? Ale jeżeli rodzice czują, że okej, nie wiem, widzą też inne dzieci i widzą, no coś tu jest jednak nie tak, albo to dziecko jest wyjątkowo spokojne, no godzinami siedzi w swoim pokoju i zupełnie nikomu nie przeszkadza, no można się z tego cieszyć, a można jednak pójść i zapytać się, czy to rzeczywiście jest taką normą rozwojową. też rodzice, którzy na przykład, no nie wiem, jest to ich pierwsze dziecko, no to naprawdę nie muszą też wiedzieć, czym dokładnie jest norma rozwojowa. Więc więc tak bardzo bym tutaj nie mówiła od jakiego wieku należało. Zawsze zgłaszamy się w zasadzie do specjalisty, jeżeli coś nas po prostu niepokoi, nie? I też może powiem coś z własnego doświadczenia, że te dzieci takie tak zwane wysoko wymagające, te high need baby, czyli dzieci dużo płaczące, potrzebujące noszenia, posiadające wiele różnych specjalnych potrzeb, ja z takim dzieckiem po prostu domyślnie, defaultowo bym się zgłosiła na do diagnosty, do specjalisty, czy do pediatry, czy po prostu do do specjalistów często różnych, bo często trzeba przejść i przez neurologa i przez kogoś, dlatego że no nie jest odpowiedzią termin high need baby. To nie jest żadna diagnoza. To jest jakby stwierdzenie, że dziecko ma bardzo wiele różnych specyficznych potrzeb. Y i po prostu od żeby rodzic odpowiedział po prostu na te wszystkie potrzeby, czyli nosił prawie non stop, no po prostu może być cholernie wyczerpujące. a i tak nie rozwiązać pewnych problemów rozwojowych tego dziecka. Więc po prostu jeżeli dziecko w jakiś sposób rzeczywiście jest bardzo mocno absorbujące albo właśnie bardzo wycofane, coś w tym zachowaniu jest takie no w naszym poczuciu inne, trudne, tak? No to po prostu warto warto wtedy się zgłosić i tak jak mówię, nie poprzestawać na jednym specjaliście. No czasami trzeba przejść przez przez kilku, tak? Czyli, że mówisz o takim niepoddawaniu się wtedy, kiedy intuicja jakoś podpowiada, że być może warto właśnie poszukać tej pomocy i nawet kiedy być może za tym pierwszym podejściem usłyszymy, że trzeba poczekać, że właśnie, że to tak dziecko może mieć, to żeby pomimo tego, że tam może w środku właśnie pojawiać Taka wątpliwość zasiana też wyobrażam sobie wtedy przez to co słyszymy to być może warto to jeszcze iść w jedno miejsce i potwierdzić czy faktycznie no trzeba po prostu ten okres przetrwać być może jednak wspomóc siebie i też dziecko, bo rozumiem, że to nie tylko jest tak, że rodzic na tym etapie się męczy. Bo tego trochę inaczej nie można nazwać, kiedy na przykład y nie ma przespanych nocy i to jest cały czas w kółko, a później w dzień wcale może nie być łatwiej, żeby to faktycznie odetć. Ale rozumiem, że też mówimy o tym, że dziecko też w jakiś sposób może się z tym męczyć. Oczywiście, ale jak to jest czasami ogromne cierpienie dla dziecka, bo rodzice czasami próbują z dzieckiem podejmować aktywności przeróżne. Czasami to może być wyjazd na wakacje i dziecko zamiast cieszyć się wyjazdem wakacyjnym to nie rozumieją rodzice dlaczego no płacze, krzyczy, cierpi w samochodzie, jest przebodźcowane, wcale mu nie jest dobrze, nie wiem, na deptaku we Władysławowie, gdzie jest po prostu przeciążone ilością bodźców, albo się okazuje, że nie wiem, przeszkadza mu piasek, bo na plaży jest piasek i mu wszędzie wchodzi i zamiast wypocząć to po prostu przeżywamy koszmar, liczymy jakby godziny do do powrotu do domu i tacy rodzice z urlopu wracają i mówią, że no do pracy idą odpocząć. No ale co to dziecko też przeżyło po drodze? Tak myślę, że są też czasami tacy rodzice, którzy mówią: "No tak, tak, ale prawda, no musi się przyzwyczaić. Ja go zabieram do galerii, ja go zabieram na festyny, no musi się nauczyć. Tak, no musi i nie musi, bo być może sam z siebie, jeżeli w dorosłości, być może będzie unikał takich miejsc, a jakby narażanie go na to przebodźcowanie we wczesnym wieku, wątpię, czy to buduje mu teraz takie miłe wspomnienia i tak naprawdę jakieś umiejętności. Tak, bo to, bo to co mówimy jak dziecku pomóc to są różne metody terapeutyczne, które są jakoś tam przemyślane na nadwrażliwość, nie wiem, na dźwięki albo na nadwrażliwości sensoryczne, na te różne problemy związane z zaburzeniami neurorozwojowymi ADHD czy też ASD. I to są metody terapeutyczne w gabinecie jeden na jeden, nie na festynie albo w galerii handlowej, gdzie są i zapachy i kolory, i bodźce, i maszyny do gier i i coś tam i coś tam i coś tam. Tak więc wydaje mi się, że takie celowe wsparcie będzie miało większą wartość niż te takie pomysły, prawda, spontaniczne, jak tutaj go przełamać, tak, to nasze dziecko, nie? Albo na przykład przy dzieciach bardzo nadpogłudliwych, takich u których no jest ciągle ten ten pęd do działania takich bez hamulców i bardzo impulsywnych. Właśnie ograniczenie w otoczeniu możliwości uszkodzenia się jest ścieżką. Nie zabieranie ich na coraz to wyższe konstrukcje, bo on wejdzie i być może spadnie. To są te dzieci na sorach, w gipsach często, gdzie y dobra no niech się wyszaleje, no nie mamy go uczyć samoregulacji, a nie dawać opcję na to szaleństwo bez limitów, bo później w życiu chcemy ich uczyć, prawda, żeby się regulowali, a nie sięgali ekstremów. Jeżeli już małemu dziecku fundujemy te ekstrema i on w tych ekstremach próbuje sobie poradzić, no to uczymy go no tak naprawdę czegoś, co jest trochę predyspozycją do uzależnienia. Nie uczymy regulacji, tak, moderowania jakoś swojej zabawy. I czasami na salach zabaw są rodzice, którzy mówią: "No musi się wyszalać i te dzieci krzyczą, biegają, odbijają się od ściany". Y, ja na przykład, no osobiście staram się unikać tego typu rozrywki, bo to jest często tak silne dostulowanie, no to dziecko z tego dostmulowania też musi zejść i ten zjazd jest bolesny. Dzieci często wtedy płaczą, są rozdrażnione, poirytowane, jakby koszt tej euforii jest wysoki. Tak samo ma dorosły. Zrobi coś super euforyzującego, no potem też musi trochę dojść do siebie, bo te bardzo pożądane, pozytywne emocje też są kosztem fizycznym, tak? I i emocjonalnym i i psychologicznym. Więc tutaj bardzo, bardzo ważne, szczególnie, bo mówimy o tych dzieciach przedszkolnych, jest ta edukacja rodziców. żeby oni rozumieli, że każde dziecko jest inne, ma swoją wyporność. Y należy te aktywności popatrzeć na jego możliwości rozwojowe w tym momencie, dopasować tą aktywność. Ani nie za mała stymulacja, ani nie za duża. Tak. No mówimy i to w Stanach i w Polsce wszędzie, że najważniejsza to jest psychoedukacja rodziców w tym początkowym etapie rozwojowym, żeby rodzic rozumiem Olu, że tutaj jest ten ważny punkt, czyli żebyśmy mogli przejść do tej edukacji rodziców. Nawet mamy tak wiele dostępnych materiałów, że ten rodzic również i sam może zacząć się edukować. To rozumiem, że właśnie potrzeb i diagnoza, czyli to, że no właśnie dziecko się musi jeszcze wyszalać, bo nie wiem, powiedzmy, ono ma może d trzy lata i już widać to jest takie czasami to takie było określenie żywy skarb to się mówiło czy czy złoto jakoś tak srebro żywe srebro tak i i to i po prostu w tym dziecku to dziecko żyje i nie nie zatrzymuj go nie powstrzymuj pozwalaj mu to przejdzie bo to często to, co też rodzic może usłyszeć, to przejdzie. No i rodzic czeka, kiedy to przejdzie, no nie? Czyli jakbyśmy miały się zatrzymać na tym właściwie w którym momencie można byłoby postawić taką diagnozę DHD, nie? Ja bym powiedziała, że jeżeli chodzi na przykład o takiego dwulatka, można spokojnie dać go najpierw na przykład na diagnozę SI, dlatego że w przypadku takiej bardzo dużej nadpobudliwości ona nie zawsze oznacza wcale ADHD. I oczywiście, że bardzo ważne i to jest bardzo ważna naprawdę rzecz dla wszelkich diagnostów. Zawsze patrzymy na rodziców. Jeżeli któryś z rodziców ma ADHD albo mamy podejrzenie rozmawiając z rodzicami, że to są rodzice neuroróżnorodni yyy no to tu prawdopodobieństwo, że to dziecko ma tą nadpłudliwość związaną z jego temperamentem albo z jakichś innych przyczyn, no jest niewielkie. Raczej ta genetyka jest tutaj nieubłagana. Mamy ponad 7000 genów i jakieś geny z tego spektrum ADHD to dziecko po prostu wtedy posiada. Jeżeli rodzice są bez diagnoz, ale na oko tak zwane, widzimy, że coś być może jest na rzeczy, to ja wysyłam. Ja mówię: "No rodzicu, sprawdź najpierw siebie, maska tlenowa sobie, a później, a później sprawdzimy, co się dzieje z dzieckiem". Yyy, jeżeli chodzi o taką silną nadpobudliwość, to bardzo fajnie taki dobry terapeuta z integracji sensorycznej może bardzo naprawdę z wielu różnych rzeczy, które, bo to dziecko jest nadpobudliwe, okej, bo ma nieco stymulowany mózg, bo ma DHD i powiedzmy jakiś poziom tej nadpobudliwości się nam utrzyma. Ale na przykład przy terapii SI, jeżeli dziecko ma jakieś współwystępujące problemy, ma jakiś rodzaj, nie wiem, tego niedoczucia, ma jakiś rodzaj zaburzeń integracji sensorycznej, to to są rzeczy, które wzmagają tą nadpobudliwość, tą niemożność kierowania uwagą i i wiele z tych ćwiczeń w tej terapii bardzo fajnie pomaga dziecku kierunkować uwagę i zapanować nad tym wewnętrznym niepokojem. Yyy i myślę, że zanim dojdzie do takiej pełnowymiarowej diagnozy ADHD, którą w krajach zachodnich robimy od czwartego roku życia, to do tego czwartego roku życia jest wiele różnych metod terapeutycznych, które są bardzo naprawdę fajnie wspomagające rozwój dziecka, tak? I należy z nich korzystać. I jeżeli dziecko jest na przykład y bardzo się obija, przewraca się, wstaje, w ogóle nie płacze, a przecież się mocno uderzyło, to jest sygnał niepokojący, że może mieć jakąś z Ale z kolei jak się go delikatnie na przykład po skórze miźnie, to mówi, że to nieprzyjemne. Czyli ma jakiś rodzaj, nie wiem, no nie doczucia, że tego głębokiego dotyku tak nie czuje i będzie potrzebowało stymulacji tego czucia głębokiego, a z kolei skórę ma bardzo nadwrażliwą i byle, prawda, jakaś gąbka, on już płacze albo z wodą ma jakiś no dzieci z ADHD czy dzieci neuroróżnorodne będą miały przeróżne problemy w tej sferze rozwojowej i na przykład nie wiem No woda często albo bardzo lubią pływać, albo po prostu kropla wody na twarzy powoduje atak paniki i to jest koniec świata. Można zamiast na grupowe zajęcia, nie wiem, na przykład z pływania indywidualnie z terapeutą wodnym, tak na przykład z pedagogiem specjalnym, który pracuje z dziećmi właśnie w wodzie i gdzie to pływanie będzie powiedzmy najmniej ważnym elementem tych zajęć, ale spokojnie oswoi z wodą i i w pewnych rzeczach pomoże. I można sobie tak do tego czwartego roku życia, piątego, szóstego, w tych różnych takich, bo no w Polsce pewnie najczęściej mimo wszystko spotka się rodzic z informacją, że do szóstego roku życia trzeba czekać. No bardzo w Armie staramy się to zmienić. Szkolimy specjalistów, szkolimy z różnych dziedzin jakby psychologii, żeby na to dziecko potrafili patrzeć naprawdę z każdej strony. I dla mnie ten 2026 właśnie jest pod znakiem małych dzieci i będę bardzo jakby się starała tą tą granicę zaniżać, szczególnie dla tych dzieci. I tutaj też chciałabym, to jest też taka informacja bardzo no być może diagnostyczna i taka trudna do określenia, ale ADHD ma trzy stopnie nasilenia. Łagodny, który być może nie przeszkadza tak bardzo w codzienności. Widzimy u dziecka powtarzające się wzorce nieuwagi, powtarzające się takie, nie wiem, huśtawki nastrojów i tak trudno powiedzieć, czy to jest właśnie rozwojowe, czy No ale wiem, ja mam ADHD, mąż ma ADHD. Okej, moje dziecko ma łagodne ADHD, ale radzimy sobie z tym. Rodzina ma, nie wiem, harmonijną atmosferę, nie ma jakiś większych awantur 20 razy dziennie i to ja wtedy, no okej, to wtedy pewnie ta rodzina nie ma potrzeby szukać diagnozy i bardzo dobrze, nie, nie musi tego robić, może się edukować na na własną rękę, tak? Natomiast już przy takich umiarkowanym nasileniu objawów, no to już mówimy o takiej sytuacji, kiedy dochodzi do upośledzenia co najmniej tych dwóch obszarów w życiu. Czyli dziecko może mieć problemy w nawiązywaniu takiej swobodnej zabawy z dziećmi. Nie wiem, w momencie kiedy coś nie pójdzie po myśli dziecka, to impulsywnie uderza zabawką drugie dziecko i to i po zwróceniu mu uwagi na przykład kilka razy robi to dalej. Czyli widzimy, że nie radzi sobie z tą impulsywnością i mimo jasnego komunikatu nie może się tego nauczyć. Ma utrudniony dostęp do tego uczenia się społecznego. No to już zapala się lampa, tak? I wtedy być może potrzebuje. Wiesz, Kasia, czasami to nie jest tak, że czasami po prostu trzeba chodzić pół metra za tym dzieckiem i po prostu nie można odpuścić, bo uderzy jakieś dziecko, nie? To nie jest tak, że porozmawiamy sobie z takim trzylatkiem, a on prawda nie wiem, przestanie pluć na dzieci. No no nie, on ma problemy z kontrolą impulsu i i to jest coś, co po prostu będzie stałe w czasie. No i to znaczy, że ewidentnie jest coś yyy w tym rozwoju zaburzone. Tak. Te dzieci bardzo często potrzebują nie żeby 10 czy 20 razy zwrócić im uwagę na coś, tylko czasami po 200 razach dalej to robią i być może zapala się lampka, a jest jakaś sztywność być może już ze spektrum autyzmu, bo no nie wchodzi ta to uczenie się tak tak naturalnie, także sytuacjach Olu zalecasz rodzicom, bo jakbyśmy miały się właśnie przy tym zatrzymać No że zdarza się tak, że dziecko zaczyna nie wiem zaczepiać inne dzieci. To szczególnie w przedszkolu czasami jest gdzieś tam takie dziecko, które może zwracać na siebie uwagę i może być też odrzucane nawet przez inne dzieci. To co w takiej sytuacji właściwie ty zalecasz, kiedy no rodzic miałby się z taką sytuacją zgłosić do ciebie? Wiesz, Kasiu, to jest każdą sytuację trzeba bardzo rozpatrywać jakby w kontekście danej rodziny, danego dziecka. Trudno jest tak powiedzieć w prosty sposób to w takiej sytuacji, bo tu może być bardzo dużo różnych zmiennych, które wpływają na to, że to dziecko tak robi. I trzeba zarówno przeanalizować sytuację w przedszkolu, kiedy tak robi, jakie to są sytuacje, o jakiej porze, czy to jest wtedy, kiedy już jest zmęczone, czy być może jest za bardzo przebłodźcowane, czy to jest zawsze na przykład z tym samym dzieckiem, czyli na przykład jak dziecko triggeruje w nim te trudne reakcje, bo na przykład nie wiem, się ścierają, czy ma rodzeństwo w domu, czy z tym rodzeństwem jest tak samo, czy inaczej. Tu tu jest bardzo tak naprawdę to jest czasami na na jedno albo na kilka spotkań takiej troszkę jakby analizy, gdzie jest źródło tego problemu, tak? Czy to się pojawiło nagle w tym przedszkolu, czy tak jest na przykład od samego początku, czy to jest trzylatek, czy już pięciolatek, bo to są wszystko informacje, które będą miały wpływ na to, co w tej sytuacji zrobić, jak reagować. Na pewno z takiej po prostu o nie rób tego i w ogóle przestań albo nie wiem no to musimy teraz z tobą porozmawiać to to to nie działa. Kara. No to teraz kara. Nie, dzieci ogólnie neuroróżnorodne, to trzeba też sobie bardzo jasno powiedzieć, naprawdę góry przenoszą za pochwałę, za dobre słowo, za za takie poczucie po prostu docenienia, bycia ważnym, przynależności dla tych dzieci. To jest bardzo ważne, czasami trudno osiągalne, bo po prostu chociażby takie małe dziecko, dwu, trzylatek, który jest super nadpobudliwy, no on słyszy setki razy: "Nie wchodź, nie dotykaj, uważaj". Tak, on już czasami tak podskakuje jak tylko, nie wiem, ktoś wejdzie do pokoju, bo być może znowu coś źle zrobił, chociaż tylko stoi, nie? yyy ludzie się przyzwyczają do tego, że on ciągle broi, więc po prostu yyy reagują często nadmiernym napięciem yyy nawet jak się nic nie dzieje. I można powiedzieć, to już jest dziecko trochę straumatyzowane yyy środowiskiem i ono po prostu yyy no łaknie dobrego słowa. I trudno też zrównoważyć tą ilość jakby złych tych trudnych dla niego komunikatów, tych takich nie rób tego, uważaj, nie wchodź, nie dotykaj, popsułeś, bo psują zabawki te dzieci takie bardzo zdezorganizowane, no to naprawdę no rozsypują, rozlewają i tak dalej, nie wiem, tłuką i to nie jest raz dziennie, tylko doskonale rodzic takiego dziecka wie, że to jest po prostu dzieje się na gminie, więc po prostu no i może dziać się po prostu to samo w przedszkolu. No i tutaj kadra musi być wyspecjalizowana. No musi wiedzieć. Tak często to jest naprawdę dostosowanie otoczenia do takiego dziecka. To to nie jest takie całkiem proste, bo jak ono jest bardzo małe, to no wiadomo, wytłumaczenie pewnych rzeczy jest ograniczone. Tak. Ja pamiętam jak my w domu po prostu chyba ze dwa, trzy razy zrobiliśmy taki mini remont, ograniczając możliwości uszkodzenia się naszego dwulatka. No bo jakby tłumaczenie mu, że gdzieś ma nie wejść jest po prostu bez sensu. Tym bardziej jak ja mu powiem, żeby nie wszedł, to on tym bardziej znajdzie chwilę, że ja się odwrócę i Dokładnie. I w ogóle to są też takie dzieci, które często robią różne rzeczy na przekór. Lubią robić na przekór, mają i to nie jest jak u każdego dziecka. Niech nikt mi tutaj nie powie, że a to jest takie dziecięce normalne, nie? To jest cecha, która jest bardzo nasilona, która zostaje często w dorosłości, tylko dorosły trochę lepiej nad tym panuje, że jak ktoś mnie o coś prosi, to ja albo żąda, albo nakazuję. To jest ten problem z wykonywaniem poleceń. M ja jakby dziecko się tak mrozi i zastanawia się jak tu to zrobić po swojemu i to zarówno robi to małe dziecko średnie nastolatek niezależnie na takim zapieraniu się że zapier niezależne od kryzysów rozwojowych tak czasami ma to w sobie ten element PTA czyli ten to ta cecha patological demand avoidance czyli troszeczkę takiego patologicznego unikania próśb poleceń bardzo silna potrzeba stanowienia i robienia rzeczy tak na swoich warunkach po swojemu tak takiego podważania tego, tej rzeczywistości, czy to rodzica czy komunikatu, to nie jest bardzo świadome. Natomiast no no czasami jest tak, że takiego dziecka wystarczy powiedzieć: "Nie napij się tego syropu". No i się napije, tak? Zrobię po prostu odwrotnie niż komunikat albo chces, żeby tam wszedł, no to nie wchodź tam, no to wejdzie. Tak, nie wiem, nie przytulaj się do mamy, no to przytuli, tak? Tylko też trzeba uważać z używaniem tego na przekór, bo wiadomo, otoczenie też się szybko zorientuje, że można nim w tak prosty sposób manipulować. No i to są te przypadki, kiedy ktoś komuś za DHD mówi: "No nie wejdziesz tam, no nie wejdziesz nie do do na przykład, nie wiem, budynku, gdzie jest napisane uwaga, tam rozpada się nie wchodzić". Nie, nie wejdziesz tam, nie? Ahadowiec oczywiście jak to ja nie wejdę i wchodzi, nie? Więc to jest coś, z czym też trzeba udzieć ryzykownych zachowaniach, które grupie rówieśniczej, tak sobie wyobrażam już nawet później szkolnej, mogą też no zachęcać to dziecko do robienia takich rzeczy, które no właśnie no ktoś ktoś inny by nie zrobił, a to dziecko właśnie wejdzie w to po prostu i nie dlatego, że będzie nawet szukało wrażeń, tylko być może właśnie z tego poczucia, że No ja nie zrobię tak akceptacji grupy. Poza tym prawda takiego właśnie tego na złość mamie uszy sobie odmrożę. Natomiast no jest coś takiego w w tym w tym adehadowym funkcjonowaniu i to też właśnie już bardzo widać u małego dziecka. No ja ja bym powiedziała, że naprawdę też tyle ile to jest jak linie papilarne zarówno z ADHD jak i z autyzmem, jak i z tym z ADHD u każdego jest inne i też nie można wszystkich wrzucić naprawdę do do żadnej konkretnej szuflady. To jest są naprawdę często dość skomplikowane obrazy kliniczne zawierające w sobie bardzo wiele różnych zmiennych dodatkowych jakiś somatycznych chorób. Chociażby cała cały temat sensoryki, tak, i innego odbierania świata, tak? Często to są pacjenci, którzy mówią, oczywiście już jak są starsi, bo taki mały pacjent nie powie, że słyszy jak mu krew w żyłach płynie, słyszy bicie swojego serca, ma tak ogromną jakby wrażliwość na to, co się dzieje w nim i na zewnątrz, nie? To są to to można sobie to wyobrazić, jeżeli to jest takie małe dziecko, które w sobie gdzieś to ma, nie umie tego ponazywać, no bardzo ten dzień w przedszkolu jest dla niego kosztowny energetycznie, intelektualnie. Tak jest. trudne do ogarnięcia. Jest wiele bodźców. Ono ma problem z kierowaniem uwagi. Nie wiem, wszyscy siadają przy książeczkach, a ono przy tej książeczce przecież akurat w tym momencie może nie być tam dopaminy dla niego. Tak więc często też dezorganizuje ten dzień w przedszkolu, tak przedszkolanką i wymaga większej uwagi tak samo jak w domu. Więc na pewno ta współpraca tutaj rodzica, który jest wyedukowany o swoim dziecku i przedszkola jest bardzo ważna. No myślę sobie, że być może to co właśnie ważne to to, że czasami jest taka chęć wysłania dziecka do do na diagnozę i trochę jakby to dziecko miało być samo zdiagnozowane, nie? Mhm. Rozumiem, że małe dziecko y nie ma możliwości, żeby go zdiagnozować bez całego tego kontekstu też rodziców i i rodziny i właściwie w przypadku też takich dzieci przedszkolnych ci rodzice odgrywają ogromną rolę właśnie w tym, jak pomóc dziecku i tak naprawdę co wskazać jeżeli chodzi o samo dziecko, co y może mu dolegać, jeżeli w ogóle coś dolega. Ja bym też, jeżeli chodzi też o tą diagnozę, powiedziałabym jedną rzecz taką, która bym chciała, żeby tak została z ludźmi. Myślę, że tak w tyle głowy, że żeby zdiagnozować dziecko małe, tak? Czyli powiedzmy to tego cztero, pięcio, sześciolatka, opieramy się głównie na obserwacji, tak? Bo tutaj są jakieś kwestionariusze zagraniczne, ale tak naprawdę chodzi o obserwację. Nie może to być jedna wizyta, to musi być więcej spotkań. Często dziecko, żeby pokazać takie pełne spektrum swoich możliwości, odpiąć wrotki, potrzebuje poczuć się bezpiecznie przy diagnoście, więc na pewno jedno spotkanie nie wystarcza. To, że te dzieci czasami jak trusia siedzą przez 40 minut, to nie oznacza, że jeżeli pójdą tylko w sobie miejsce znane, to że tak powiem nie nie fruwają na żyrandolu od razu, tak? Bo to są dzieci, które potrafią włożyć wysiłek też w samokontrolę, chociaż oczywiście są też takie, jeżeli to spektrum nasilenia obawów jest bardzo znaczne, to nie potrafią. Tak. Jeżeli jest bardzo silne natężenie objawów, to naprawdę to są dzieci, które mają znikome umiejętności samokontroli. I można powiedzieć, że te diagnozy są stosunkowo najprostsze, tak? No bo to po prostu się bardzo rzuca w oczy. Najtrudniejsze to będą te, gdzie są bardzo duże zaburzenia koncentracji i w zasadzie tyle. Tak, to jest bardzo częsty case u dziewczynek przecież właśnie, które jest tyle samo adehadowych dziewczynek co chłopców, tylko dziewczyny są diagnozowane dużo później, bo po prostu przez brak nadpobudliwości tak są grzeczne. Natomiast opieramy się na obserwacji, na wywiadzie przede wszystkim z rodzicami i ten cały kontekst rodziców jest ważny, tak? czy rodzice chociażby mieli jakieś tak zalążki zaburzeń neurorozwojowych w swoim w swoim dzieciństwie, bo to nam po prostu bardzo dużo daje informacji o o tym dziecku, tak? Yyy, no i przede wszystkim i niektórzy diagności się tego podejmują, obserwują dziecko w różnych jego środowiskach, czyli pokuszają się o wizytę na przykład w przedszkolu i obserwację dziecka godzinę na przykład w przedszkolu albo spotkanie w domu, czyli w miejscu, gdzie ono się czuje najbezpieczniej. Wtedy pokaże bardzo dużą ilość zachowań. zachowa się tak, jak się nie wiem na przykład, nie wiem, nakrzyczy na rodzica, nie wiem, coś się wydarzy takiego, co on jest zwykły po prostu robić. Więc no to przy małych dzieciach, żeby tak no rzetelnie, prawda, opisać. Tylko oczywiście no to czasami jest trudne, tak, żeby diagnosta jeździł po po wszystkich miejscach, gdzie gdzie jest dziecko, więc ale są diagności, którzy się tego oczywiście podejmują. Natomiast można też dzieckiem y, bo też kiedyś jak się pojawiły wizyty online był taki opór, nie no, dziecka to nie można online zdiagnozować. No ale to jest bardzo dobre rozwiązanie, żeby postawić laptopa czy komputer w jego pokoju i zobaczyć jak on się zachowuje w swoim otoczeniu po prostu tak. I jak tam na przykład lata po prostu jak sprężyna, nie jest w stanie ani na chwilę utrzymać uwagi tak przy przy komputerze, nawet jak mu się pokazuje różne zabawki, to też jest jakaś informacja. Tak, tylko oczywiście trzeba to trzeba oczywiście to również przepleść stacjonarnymi wizytami. Natomiast są to jakieś tam opcje. Na pewno musi być to więcej spotkań, żeby mieć taki pełen obraz jak funkcjonuje to dziecko. Zobaczyć go właśnie w lepszym humorze, w gorszym humorze, tak? W różnych jakby momentach, nie? A czy zdarza ci się spotkać z nagraniami, którzy rodzice na przykład właśnie dostarczają na wizytę? Tak, tak, tak. jakieś zachowania się powtarzają, są dla nich bardzo nie no co więcej, czasami tu się prosi rodziców, że jeżeli mają możliwość, tylko też te nagrania muszą być tak robione, prawda, bez naruszenia takiej no intymności dziecka, żeby ono nie czuło, prawda, o teraz płacz, a teraz mama stoi z telefonem nade mną, bo to takie nie może być nie po prostu nie nieprzyjemne, niemiłe. Natomiast no czasami to jest dobre rozwiązanie. No jakoś tak w takich momentach, kiedy nie wiem dziecko w jakiś sposób coś przeżywa, co trudno jest uchwycić na na sesjach. No opieramy się też na jakieś opinii warto jak na przykład przedszkolanka czy niania, czy ktoś kto na co dzień się opiekuje dzieckiem i ma z nim dużą styczność poza obserwacjami rodzica, no to można się posiłkować też opinią z przedszkola. Tak. Ymm, no ważne jest wykluczenie innych przyczyn. To tak jak mówię, no tutaj element tej diagn tej genetyki jest bardzo to dokończyć, żebyśmy żeby to też wybrzmiało, czyli wykluczenie jakich przyczyn. No właśnie tutaj tutaj tak naprawdę to są to jest trochę zadanie lekarza. Powiedzmy, że to co psycholog może wykluczyć, no to nie wiem, że na przykład dziecko ma bardzo dominują u niego zaburzenia lękowe, które mogą bardzo mocno wpływać na przykład na koncentrację czy na to, że nie wiem, na jakiś konkretny schemat zachowań i że trudno powiedzieć, dopiero jak trochę się podleczy na przykład zaburzenia lękowe, to trzeba by zobaczyć, co wtedy, jak ono wtedy będzie funkcjonować. Czasami jest tak, że dzieci na przykład mają jakiś rzadki zespół wady genetycznej i tak jak mówię, ta diagnostyka na początku często zahacza o neurologa, genetyka, pediatrę, czasami o endokrynologa i czasami w trakcie tych różnych, że mówisz też o takim chociażby na przykład zbadaniu, nie wiem, krwiu właśnie takich badań podstawowych. kiedy na przykład dziecko nie mieć też takich badań robionych sprawdza się nieraz się sprawdza TSH sprawdza się różne rzeczy tak mogą mieć wpływ na na zachowanie dziecka. Na przykład te dzieci które takie mają potężne zaburzenia snu. Bardzo dużo jest przyczyn zaburzeń snu. Mogą być różne problemy z nie nadnerczami jakieś hormonalne. Robi się EEG różne badania. to czasami trudne do przeprowadzenia, bo we śnie, bo coś tam. Natomiast no y jakaś diagnostyka na endokrynologii, różne rzeczy, tak, czy u neurologa. Natomiast no czasami z małym dzieckiem owszem zahacza się i i albo często powinno się przynajmniej pójść na te wszystkie wizyty i przynajmniej wiedzieć, okej, byłam, sprawdziłam. Yyy, no my na przykład w ten sposób to już tak prywatnie powiem, no to to na genetyce jednak ustaliliśmy, że jest jakiś problem, jakiś dodatkowy chromosom, który y normalnie pewnie byśmy się tego nie dowiedzieli albo nasz syn by się dowiedział dopiero w dorosłości, ale tak to po prostu no okazało się, że coś tam jest po drodze, tak więc co też może gdzieś tam wpływać tak na na jego rozwój i i ogólnie na gospodarkę hormonalną Więc to jest ważna rzecz, bo to jest połączone z nastrojem i i ogólnie z wieloma rzeczami. Natomiast no tak i nawet chyba takie kwestionariusze widziałam bodajże w Niemczech, czy dziecko było u takiego lekarza i trzeba to odhaczyć, czy była już wizyta neurologiczna, czy było badanie u genetyka. To jest to wykluczenie właśnie zanim też rozumiem przejdziemy do takiej diagnozy psychologicznej, że też takie czynniki, rozumiem, biologiczne, może fizjologiczne, potrzeba byłoby sprawdzić po prostu. To to jest trochę taki dylemat czasami, że okej, jak mam dwoje rodziców, dwoje za DHD i mam dziecko, które ma jakiś tam zestaw problemów z funkcjonowaniem, no to wiadomo, że prawdopodobieństwo, że to wynika na przykład z jakiegoś, nie wiem, zapalenia, autoimmunologicznego zapalenia mózgu. No, no tak jak w medycynie i tak w psychologii szacujemy jakieś tam prawdopodobieństwo tego, co co u tego dziecka jest. Natomiast pewne interwencje, jeżeli to jest powiedzmy ADHD, pewne strategie, pewien sposób funkcjonowania powinien dać rezultaty, powinien dać poprawę. zrozumienie pewnych rzeczy w tym jak funkcjonuje dziecko neuroróżnorodne, wprowadzenie pewnych zmian w nasze, nie wiem rutyny, sposób funkcjonowania, ta świadomość tego, że dziecko ma jakieś tam poziomy energii i na przykład no stopień przebodźcowania musimy my dopasować, tak? nie przebodźcować dziecka, bo wtedy no wiadomo, że dojdzie do jakiegoś tam wybuchu i tak dalej, że w pewnych rzeczach może potrzebować asysty, pomocy, nie wymagać, że zrobi wszystko samodzielnie, bo on się rozproszy, zapomni, zacznie robić coś innego i i wymagamy od siedmiolatka, żeby sam robił pracę domową. No może to być raczej średnio realistyczne, tak? Chyba, że jest taki samodzielny. No ale to zależy też od dziecka. Znowu nie generalizujmy. Tak. To, ale powinny być poprawy w funkcjonowaniu. No ale jeżeli my wdrożymy różne strategie, będziemy, nie wiem rzeczy już tak dopilnowywać, nie wiem, ale nie widzimy poprawy u dziecka. dalej ma na przykład, nie wiem, jakieś potężne wybuchy złości, płaczu, nie wiem, albo jakieś reakcje bardzo trudne i i mimo tego, że włoży, nie wiem, jakieś tam były oddziaływania terapeutyczne takie czy inne, a nic się nie dzieje, no to to znaczy, że szukamy dalej po prostu. To też jest tam wtedy jakaś tam prawda informacja dla nas, że no tak mogę powiedzieć, że poniekąd tak było trochę u nas, tak że że bardzo duża świadomość rodziców przy mnie i mojego męża i przeróżne jakby pomysły na na to, jak tam przemoderować to to dziecko, a dalej jakby jakby niewielka w ogóle poprawa, nie? Więc po prostu trzeba wtedy szukać, nie? Natomiast nie zaczynamy z tak zwanej grubej rury. Będziemy dziecku najpierw zrobimy mu tonę badań tutaj, nie wiem szpitalnych, jeżeli po prostu no no dla mnie to jest taka rzecz na przykład z zawieszaniem się u dzieci. No jest ten moment takiego, że uwaga się tak zawiesza i dziecko się zamyśla. No i jak się do niego woła, to ona tak średnio reaguje. No jest typowe w ADHD czy w autyzmie takie zawieszanie się. Natomiast jeżeli dziecko poklepiemy po ramieniu, to ono zwróci na nas uwagę. Jeżeli podniesiemy głos, to ono wyjdzie z tego letarku. Natomiast jak to jest padaczka, to poklepanie po ramieniu nie wytrąca z tego transu, mówienie do dziecka nie wytrąca, to trwa dłużej, jest po prostu inny przebieg. I na przykład wydaje mi się, że można to przynajmniej tak jak rozmawiałam z neurologiem, można to sprawdzić, czy to jest zawieszanie się takie mimowolne adehadowe, zanim się dziecko na neurologię na trzy dni zamknie na badania, czy ono ma padaczkę. Tak. A bardzo często, czy ja się już z tym bardzo często spotkałam, że u dzieci z ADHD się wyklucza. Oczywiście czasami współistnieje ADHD i padaczka, tak, ale no taki typowy atak padaczkowy troszeczkę no ma jest inny niż to takie zawieszanie się, które po prostu u naszych dzieci jest nagminny. No ja często do y swojego syna coś mówię, zanim to jest też są zaburzenia przetwarzania słuchowego, zanim to do niego dotrze, no to to mija trochę czasu. No i to i czasami po terapiach też se poprawia, tak? Bo on ma tak silne tam swoje gdzieś tam myśli i tak sobie myślę, jak o tym mówisz właśnie to, że można się też spotkać z takim odbiorem społecznym. Słuchaj, każde dziecko tak ma przecież. No które dzieci słuchają, no chyba, że te już nazwijmy, nie wiem, takie może grzeczne, które wykonują. No dziecko tak po prostu ma, może kiedyś wyrośnie. I chciałabym, żebyśmy teraz właśnie spróbowali się skupić na rodzicach, gdzie pojawia się dziecko. Czasami to jest takie wymarzone, wyczekane dziecko. Czasami właśnie dziecko, które przyszło z takim też trudem i wysiłkiem. Mhm. No i pojawia się właśnie nam taki egzemplarz, gdzie yyy no my sobie w ogóle nie byliśmy w stanie wyobrazić macierzyństwa, no bo to jest też trochę o tym, że macierzyństwa czy w ogóle posiadania dziecka, że no nikt nas do tego nie przygotowuje, tak naprawdę życie uczy i przygotowuje. No i trafia nam się właśnie dziecko, z którym my próbujemy różnych sposobów, ale to się nie udaje, to nie wychodzi. Czasami też takie to co jest trudne dla rodzica, to takie wątpliwości co do własnego bycia mamą czy tatą, że może coś ze mną jest nie tak, skoro no ja nie mogę uspokoić czy dotrzeć do tego swojego dziecka. To, co też bywa takie trudne, to czasami takie zwątpienie, jeżeli to była taka właśnie decyzja podjęta, że może takie myśli nawet przychodzą, że po co mi to było, po co ja się nie wiem decydowałam, zdecydowaliśmy w ogóle, no skoro to tak jest trudno i ciężko, no bo to są trudne momenty, kiedy na przykład właśnie tam nie ma ustanku, żeby odpocząć, żeby się zatrzymać, bo dziecko się nie zatrzymuje, nie? I to zwątpienie właśnie w siebie jako rodzina, ta bezsilność, to poczucie winy, takie często dojście do muru. że ja już chyba wszystko spróbowałam, bo i nawet nie wiem, jakieś może podcasty posłuchałam, że to trzeba tak mówić spokojnie, zacząć mówić od ja na przykład, o swoich ja to wszystko robię, a tam po prostu stronie nic się nie zmienia albo zmieniło się na jakieś takie może pół godziny i za chwilę jakby wło do normy, no nie? Mhm. Właściwie jakbyśmy mieli się na tych rodzicach też chwilę skupić, tak? Co co właśnie w dla takich rodziców, którzy no spotykają się z tą ścianą, a też czasami z takimi spojrzeniami z zewnątrz, że no nie radzisz sobie, nie? No bo przecież no dziecko powinno się słuchać ciebie, być ułożone, nie wychodzi ci, nie? A wcale tak nie jest. Wcale dziecko nie powinno być ani ułożone, ani się nas tak, że tak powiem, ślepo słuchać. To jest też czasami wydaje mi się taki kwestia tego, jak postrzegamy w ogóle to bycie rodzicem i czym jest wychowanie dziecka. Bo czasami dla mnie jest jak mi dziecko mówi, że nie, ja tego nie chcę zrobić mamo, albo mi się to nie podoba albo ja tego nie lubię. Ja sobie wtedy myślę, że bardzo jestem dumna, że moje dziecko bez problemu stawia mi granicę, mówi o swoich potrzebach i jeszcze nazywa po prostu co chcę, a czego nie chcę, bo sobie myślę, no tak to jakby no być może będzie na terapii z jakichś tam powodów, ale na pewno nie z powodu, prawda, że był jakoś stłamszony i nie mógł siebie wyrażać i i nie będzie się musiał uczyć asertywności, bo bo jest w to dobry, nie? M i ja tak sobie myślę, że y takie wyregulowane dziecko to wcale nie zawsze jest grzeczne dziecko, bo dziecko ma tą potrzebę, każdy z nas ma potrzebę jakąś stymulacji i wyregulowanie się dla każdego z nas to jest trochę co innego. Jeden będzie potrzebował na siłowni się, że tak powiem, zmęczyć i osiągnie swój poziom regulacji prawidłowy, a ktoś inny w ogóle nigdy nawet do tej siłowni nie wszedł i jeżeli usiądzie i namaluje sobie jakiś tam obrazek albo nie wiem pogra sobie w sudoku, to też się wyregulował i dziecko czasami siedzi i sobie maluje, a czasami dynda na jakiejś drabince i po prostu krzyczy, śpiewa, tańczy i w ten sposób się reguluje. Tak. A my byśmy chcieli go jak radio przyciszyć. No jasne. To co to co powiedziałaś, to poczucie winy, wstyd, zmęczenie, ogromne zmęczenie, z którym czasami już trudno sobie poradzić, bo to jest takie nawarstwiające się zmęczenie. dochodzi często własna neuroróżnorodność rodzica, który jakby poprzez posiadanie dziecka takiego, no ono mu pokazuje wszystkie jego trudności, jego limity, jego nieumiejętności, tak, jego problemy z samoregulacją. I tak naprawdę to takie dzieci dla takiego rodzica są takim, powiem, no ogromnym trenerem tak naprawdę i takim dzwonkiem rzeczywistości. ty rodzicu, no najpierw musisz się zająć sobą i tutaj zarówno przekonaniami, oczekiwanie, oczekiwaniami, jakie to wymarzone dziecko miało być. Dziecko jest dzieckiem, jest człowiekiem w świecie. My mamy wychować człowieka, który lepiej, gorzej da sobie radę w codzienności. I taki rodzic boi się często o przyszłość tego dziecka. No jak on sobie da radę? Boże kochany, to jest myśl, którą nie wiem, ja chyba też regularnie mam. Matko, czy on da sobie radę? Nie, taki na przykład wrażliwy, tak nadwrażliwy, tak oddający wszystko co po prostu ostatnią koszulę. Mówię, no po prostu na każdym kroku. No ale okej, to jest moje zadanie, żeby go uczyć, rozumieć siebie, rozumieć swoje swoją potrzebę pomagania innym, tak żeby potrafił też nią w jakiś sposób zarządzać, bo to jest potrzeba, którą pewnie będzie zawsze miał, tak uczyć go stawiania granic, tak że tutaj zamiast zapadać się, myślę, że w to takie fatalistyczne, że o Jezu, albo no naprawdę pozbyć się przejmowania się uwagami innych. No to jest super ważne dla neuroróżnorodnej rodziny. Bardzo, bardzo. To jest rzecz naprawdę ważna. Czy tam przyjdzie jakaś, no nie, jakaś koleżanka. Co, co zawsze sobie myślę, co wy wiecie o tym? Ja ja ja naprawdę dla mnie na przykład to jest takim cudem, jeżeli takie dziecko, które ma nie wiem i autyzm, i ADHD, mnóstwo trudności z odbiorem świata zewnętrznego i chodzi do szkoły na przykład codziennie i daje radę, to jest cud. Jest wiele dzieci, które z tymi trudnościami na przykład no nie ogarnia, potrzebuje nauczania domowego, jest w jakichś szkołach specjalnych i na przykład nie wiem, to dziecko, nie wiem, chodzi przez tydzień w tym samym t-shircie. No i trudno, nie będziemy z nim walczyć. to raz w tygodniu zmienia t-shirt. Albo rodzicu kup 10 takich samych i po prostu podmieniaj dyskretnie. A jeżeli się orientuje, no to trudno. Wybieraj te bitwy, rezygnuj czasami tak z czegoś, co ty uważasz, o Jezu, bo co inni pomyślą, że ja go nie myję albo że on coś tam. Nie, no jeżeli się umył, wziął prysznic i nie ma, że tak powiem, no nie wiem, nie tróje otoczenia, to się nie przejmować tym. Tak, nie wiem. No mój syn na przykład nie nosi skarpetek od praktycznie kiedy pamiętam. Nie znosi, nie lubi. Ja mogę po prostu kupić mu częściej buty, wymienić, nie wiem, wyprać. Wyprać też nie mogę, bo jak wypiorę, to zmienia się ich jakby kształt i już mu przeszkadza, więc po prostu mogę częściej kupić mu buty. Ale i i nieraz było w szkole, że poszli z dziećmi na spacer, ale jego nie wzięli, bo on nie miał skarpetek, to zmarźnie. Ja mówię: "A kto? Dlaczego w ogóle taka decyzja? Proszę zadzwonić do mnie, proszę. Przecież ma buty z futrem po to, żeby chodzić bez skarpetek. Co to w ogóle? Okej. No i też musiałam uczyć otoczenie tego, że tak ma koniec, kropka, nikt go nie wsadzi skarpetki, bo i zawsze dawałam ten przykład, że Einstein też nie chodził w skarpetkach, bo mówił, że nie może przez nie myśleć. Więc po prostu ludzie różnie mają. Jeżeli nie jestem, zatrzymam właśnie się przy tym Olu, bo to jest ważne, co ty teraz mówisz, czyli właśnie ile też rodzice potrzebują takiego pozwolenia też sobie na to, żeby postawić się ze sobą i ze swoim dzieckiem w takich sytuacjach, w których społecznie przyjmuje się to, żeby każde dziecko miało tak samo, no nie? A no właśnie każde dziecko może chcieć zupełnie czegoś innego. No i będzie gro dzieci, które się dostosuje, ale będą takie dzieci, które po prostu nie będą w stanie się dostosować. No ale tak jak z tymi skarpetkami to jest taka sytuacja, która to to nikomu nie szkodzi, no nie? No bo oczywiście może się pojawiać obawa za chwilę, bo to jest często taki argument, za chwilę wszystkie dzieci będą chciały chodzić bez skarpetek. Na przykład w ogóle nie ma takiej sytuacji. Ja Janek jest ma 7 lat, jest w pierwszej klasie. Wszystkie dzieci są w skarpetkach, on jest bez. Już do tej pory nikt, nikt go w tej kwestii nie naśladuje. Ale nawet jeśli to znowu są rzeczy niezagrażające życiu, nic jakby od tego dziecko nie choruje. Nie wiem, to jest to są takie czasami to jest też taka ja to widzę jako taką presję albo taką nawet przemoc ze strony jakby środowiska, że bo tak być coś powinno, nie wiem, bo tak ktoś ma w głowie ułożone, że nie wiem, bez rękawiczek nie wyjdziesz. No też nie chodzi w czapce, no zakłada kaptur jakby. No ja na szczęście znalazłam takie miejsce albo tak długo go szukałam, gdzie gzie jakby no ma akceptację tych swoich takich różnych, nie wiem warunków funkcjonowania. Myślę, że jest Olu o tym, że ty to przyjmujesz i akceptuj. Tak, ja to akceptuję. Tak, absolutnie zgadzam się z tobą. To co jest trudne to właśnie kiedy w rodzicu jest też takie poczucie braku akceptacji tego własnego dziecka. No nie, bo myślę sobie, że chyba od tego potrzebujemy w ogóle zacząć, że dopóki A ja bym jeszcze zrobiła krok do tyłu. Kasia, to znaczy, że to jest człowiek, który nie akceptuje siebie, bo to jest, jeżeli ma problem z zaakceptowaniem jakieś swojej, nie wiem, natury czy czy siebie, no to też będzie w swoim dziecku nie akceptowało jego jakieś tam natury, tak? I to jest praca własna. Znowu wracamy do pracy własnej, bo dziecko po prostu y staje się człowiekiem ze swoimi i ma te swoje preferencje. Już noworodek ma preferencje, tak, nie wiem, zapachu, dotyku ludzi. Na pewne twarza się uśmiechnie, na pewne się zgrymasi na energię, tak pewną, pewna mu się będzie podobała, pewna nie. Jeden będzie lubił kąpiel, drugi będzie w tej wodzie nie za bardzo, jeden będzie wolał no naprawdę nawet co do zabawek, faktur i i dziecko dla mnie moim zadaniem jest go przekouachować przez rozpoznawanie tych potrzeb, zaspokajanie, nie krzywdzenie przy tym innych ludzi, stanie się po prostu świadomą jednostką swocją obsługi do do samego siebie, tak? Bo bo pewne rzeczy naprawdę są, no nawet jak patrzę na ich pasję, tak? No są zdeterminowane. No to nie jest tak, że ja go zapiszę teraz na pianino albo na balet, co on to będzie robił. Nie. On ma pasje, które wypływają z niego i są jakoś tam czy w genach, czy jakoś już go wybrały. Tak, ja mogę mu tylko asystować w tym. Tak. I nie wiem, dla mnie, dla mnie w ogóle taki był, to jest taki, myślę sobie, ważny wskaźnik, no nie? No bo jeżeli właśnie ty masz w sobie tą akceptację, to jest to jest jednocześnie za tym idzie to wsparcie. A myślę sobie, że dziecko niezależnie yyy z czym jest, ono potrzebuje tego wsparcia i to, co będzie też ważne, a co myślę sobie jest trudne czasami i ta trudność powoduje to, że my się na przykład nie zgłaszamy do specjalisty jako rodzice, bo w jakiś sposób obawiamy się tego, że faktycznie ja usłyszę coś, czego ja nie chcę usłyszeć, a ja już z otoczenia mogę to słyszeć, wiesz co? Może sprawdź to po prostu. Nawet czasami przy takie pojawiają informacje, że może warto byłoby skonsultować takie naprawdę bardzo delikatne, ale we mnie może się pojawiać takie poczucie, że to niemożliwe, żeby mnie spotkało to, że z moim dzieckiem coś jest nie tak, bo to jest taki odbiór, że to jest coś jest nie tak z moim dzieckiem. A że ja bardzo, bardzo mi się podobał ten serial Matki pingwinów. Nie wiem czy oglądałaś. No bardzo mi się podobał. Bardzo dużo tam widziałam naprawdę takich prawdziwych sytuacji z życia ze swoich pacjentów, ze swojego życia takich tak człowiek jest taki zaskoczony i nie wiem, usłyszenie autyzm albo ADHD to jest, ale jak to ja jestem normalny albo moje dziecko jest normalne, prawda? Ale no jest normalne, ale ma cechy autyzmu albo ADHT i jakby po prostu to jest to jest pewien sposób funkcjonowania, pewien pewien sposób, nie wiem, okablowania naszego mózgu i warto go poznać. Ja myślę, że co też rodzicom może na pewno pomóc, to pokazanie im mocnych stron dziecka i żeby pracowali z dzieckiem nad jego mocnymi stronami, dostrzegali je, tak? a nie tylko tego, y, że jest, nie wiem, impulsywny, że, że, nie wiem, że się nie rozprasza, że nie robi do końca zadania, albo że ma bałagan w pokoju. No tak, ale na pewno jest też bardzo dużo rzeczy, które robi dobrze, które które wypływają z niego i dostrzec to jest i to rozwijać. Tak, że nie wiem, y m pomaga na przykład, nie wiem, kolegom, koleżankom, albo że y taką właśnie na przykład nie wiem m kreatywność i coś buduje coś, coś okej, nie chce zrobić zadania tak jak pani na plastyce zadała, ale jego własny rysunek jest po prostu pełen różnych na przykład treści, nie? I to nie znaczy, że jest, nie wiem, zły z plastyki, tak? tylko po prostu no nie wiem co co innego tam potrzebował zrobić i y i my w domu naszym zadaniem jest praca z dzieckiem żeby on rozumiał on ma mocne stron okej tu nad czymś musi popracować ale ma mocne stron nie czyli rozumiem że zobaczenie tego dziecka nie tylko przez pryzmat tego, co on prezentuje czasami na co my bardzo często to zwracamy uwagę i wtedy to dziecko też trochę w tym jest, no nie? Że ono gdyby zebrać to, co słyszy, nawet w ciągu mówię w ciągu tygodnia, miesiąca, to w zasadzie pewnie trudno byłoby policzyć nawet tych dobrych rzeczyu masy tych właśnie komunikatów chociażby typu uważaj, nie rób tego właśnie takich zaczynających się od tego. Nie, no nie. Mhm. Ja na przykładami a propos tego włażenia w różne miejsca takiego właśnie dziecka nadpobuliwego. Ja mówię: "Aha, chcesz wejść teraz tak wysoko? No dobra, to wchodź, zobaczymy ile jak wysoko wejdziesz". Chcesz, żebym tu stała i cię asekurowała, ja o nim stoję z nim i rozmawiam z nim. Tak, jesteśmy na sali zabaw. Aha. To może ja najpierw sprawdzę, czy jak zeskoczę z tej wysokości, to czy jest miękko, bo były takie gąbki jakieś. Wlazłam na górę, sama zeskoczyłam, zobaczyłam, że jest w miarę bezpiecznie. Jedno zagrożenie zobaczyłam, że jak jest za blisko jakiejś tam ścianki, to może się o nią uderzyć zeskakując. Mówię to zobacz, to teraz y skaczemy z tej strony, bo tu jest ścianka. Okej, wlazł na górę, zeskoczył, nic się nie stało. Dla przykładu była, było dużo starsze dziecko, sześcioletnie, gdzie była mama: "Nie wchodź tam, uważaj, bo spadniesz, tak nie wiś". I nawet nie wstała, robi najlepiej jak potrafi, żeby było jasne, ale nawet nie wstała z krzesła. I co za chwilę ta dziewczynka zrobiła? Weszła, skoczyła, ale za blisko tej ścianki i się walnęła głową. Czasami rozwiązaniem jest przemoderować dziecko przez to, co ono chce zrobić, pokazać mu jak to zrobić bezpiecznie, a nie mówić mu nie rób tego, bo ono chce eksplorować świat. po prostu być jego przewodnikiem w tej eksploracji. Tak, nawet jeżeli to jest bardzo wysoko, mam trochę ścis w gardle, bo jest malutki, tak? I się zastanawiam, no dobra, to to chociaż mogę zrobić ten wysiłek, że sprawdzę sama. Tak i dobra, skoczył parę razy, nic mu się nie wydarzyło. Tak w ogóle wydaje mi się, że to jest taki sposób właśnie to, co wcześniej mówiłam, te remonty, no dostosowaliśmy otoczenie, żeby ono nie dawało opcji na coś groźnego, nie wiem. Widziałam, że wchodzi na parapę, to już podstawiałam jakieś poduchy, kanapę, także jak już wejdzie, to przynajmniej żeby skoczył na coś miękkiego. Te dzieci potrzebują strefy na tak, nie strefy na nie, bo tych stref na nie już jest wystarczająco dookoła. Jeżeli na przykład podchodzi i wali lustrem tak od ściany, takie lustro powieszone, nie? No to mogę mówić 100 razy: "Nie dotykaj lustra, nie ruszaj lustra, bo stłuczesz lustro i krzyczeć i coś tam". No ale mogę też wziąć wkrętarkę i po prostu taką metalową blaszką przykręcić to lustro. Już nie będzie mógł nim stukać i zapomnieć o temacie. No to to naprawdę nie są jakieś trudne rzeczy. A można po prostu troszeczkę jakby sobie uprościć. Jak już będzie nie wiem d lat później zapomnij o tym lustrze, to se odkręcę tak jak już go to nie będzie interesować. Oczywiście wiadomo, pewne rzeczy Kasia jest łatwiej powiedzieć niż zrobić. Na pewno własna otwarta głowa na to, że zaraz, zaraz, chwila, ja mogę coś, to ja jestem dorosła, ja mogę coś zrobić tak inaczej. Mogę coś, mogę przearanżować salon, zrobić materacę i zrobić po prostu minialę sensoryczną. Tak, nie musi tam stać, nie wiem, kryształowy wazon z kwiatami i teraz będę tylko tylko omijaj wazon. Nie, po co mi to? Po co mi to? To jest y to to zależy ode mnie, nie? I po prostu wydaje mi się, że ta kreatywność taka rodziców, wolna głowa i taki po prostu no no okej, no wchodzą do mnie dorośli jako goście i w zasadzie trochę nie ma gdzie usiąść, bo są same materacy i poduszki i jakieś tam takie małe niskie kanapy. No trudno, dorośli jakoś se poradzą, a moja codzienność z moimi dziećmi jest dla mnie ważniejsza niż to, co tam ktoś se pomyśli, że nie ma gdzie usiąść. No okej, to nie ma gdzie usiąść. No póki są małe to ja dostosowałam to otoczenie do ich wieku i ich możliwości. Tak. Tak, tak. Ja to widzę. Tak. Widzę ja swoją rolę. To nie znaczy, że dla każdego to będzie rozwiązanie. Żeby było jasne, to yyy każdy dom rozpatrujemy, myślę, że jako psycholog, każdy dom należy rozpatrzeć jakby w potrzebach i w zasadach tego domu. To jest bardzo ważne. Mi to z łatwością przychodzi, bo ja mam taką w sobie elastyczność i w ogóle non stop coś w domu zmieniam i wiesz i to jest dla mnie po prostu to jest tylko dom, tylko przestrzeń, w której ma mamy się jakoś tam wszyscy odnaleźć. Ściany nabrudzili, zamalowali, nie wiem, ochlapali, opluli. No to przemalowuje. Tak. Dobra. Może być jeszcze taki ważny aspekt, że czasami rodzice traktują dziecko jako przedłużenie siebie samego. To znaczy, że jeżeli ktoś pomyśli źle o moim dziecku, to też o mnie źle pomyśli. M czyli że no to jest dalej o rodzicu tak naprawdę, a nie o dziecku. Więc może to, co y takie ważne na koniec też tego naszego spotkania to właśnie to, żeby zadbać też o wsparcie dla siebie samego, jak się jest rodzicem dziecka, gdzie ma się już chociażby jakieś też podejrzenia, żeby spróbować pomóc dziecku, to też często myślę sobie samemu się tego wsparcia potrzebuje, nie? Czy właśnie łatwo się zapętlić. Zgadzam się. Kś zapędlić się po prostu tak w taką praca, obsługa domu i i takie piękne widoki na przykład instagramowe, gdzie wszyscy się fajnie trzymają za rączki, uśmiechają do siebie, tak wszystko ładnie jest poukładane, to można wpaść w takie poczucie, że no właśnie, a co ja takiego robię źle, że u mnie tak nie ma, nie? Ale być może to jest też dążenie do jakiegoś idealnego obrazu. No i teraz pytanie, czy czy rodzina idealna tak wygląda i czy ona właściwie ma być idealna? Bo to co ja wynoszę po naszym spotkaniu to to, że rodzina gdzie dostrzega się dziecko z różnymi potrzebami, szczególnie jeżeli to dziecko no właśnie jakby może być też takie naprawdę kreatywne i chociaż my możemy już mieć wyobrażenie patrząc na jakieś miejsce nowe, że aha, tu może to, tu może to, to dziecko i tak padnie na taki pomysł, którego my byśmy mogli nie wymyśleć. Więc ja to odbieram tak, że ta rodzina naprawdę może być kreatywna i w zasadzie trochę to jest o tym, czy na tą kreatywność też sobie pozwolimy. Zaskoczenie, które nawet być może się pojawi, no właśnie jakie będziemy przyjmować, no nie? Czy to będzie to takie zapadanie się w sobie i załamywanie. Mhm. Właściwie jakby to okej, to może ja jeszcze też nie wiem czegoś, czegoś potrzebuję. ymm co może być pomocne. Yyy a bardzo ważna jest ta diagnoza własna rodziców. Tak na koniec livea o diagnozie dzieci to chciałabym, żeby to wybrzmiało diagnoza własna rodziców i moja własna psychoedukacja. Dlatego, że jeżeli ja mam tendencję do brania za dużo na siebie, no to to jest mój problem z moją samoregulacją i z moim planowaniem. I to, że potem wybucham, jestem zmęczona i to dziecko jest po prostu jest mi go wszędzie za dużo. Ja wiem sama po sobie, jeżeli mam za długi dzień pracy, to wieczorem nie mam już energii na to, żeby przemoderować dzieci w taki sposób, no bez irytacji. Tak, ale to ja za długo pracowałem, to nie jest ich wina. One mają codziennie dokładnie ten sam zestaw potrzeb, mniej lub bardziej. Tak, chociaż może się nałożyć, że mają, nie wiem, akurat skok rozwojowy, albo że też miały gorszy dzień, albo że mają jakiś uraz, albo cokolwiek innego, albo są chore. Natomiast ważne jest mieć świadomość, jaka jest moja wyporność, ile ja mam siły, ile mogę, jak intensywnie pracować, żeby później ten swój dom ogarnąć. jakby no ile potrzebuję pomocy. Tak też nie popadać w taką pułapkę, że nie wiem w każdy weekend oddaję dzieci do dziadków, bo ja teraz muszę odpocząć. Ważne jest, żeby czasem weekend odpoczynek zaplanować z dziećmi, wspólnie z nimi ten czas spędzić. I tak jakby one też tego potrzebują, tak, tego unikatowego czasu z gdzieś tam z nami. Natomiast myślę, że ta praca własna to jest taka najważniejsza, bo ja też mogę spojrzeć na siebie, czy ja mam równowagę, czy ja nie wiem robię coś dla siebie, czy ja w ogóle zapomniałam, że ja mogę chodzić, nie wiem, na jogę pilates, tak, i się tam doładować. Rodzic rozładowany, no to jest rodzic wiadomo jaki. Więc ja się po prostu chcę ładować i i dobrze, żebym myślała o tym w taki sposób, że ja chcę się naładować, ja potrzebuję się naładować, że to jest w porządku, że to jest w porządku, że bez tego ja nie mam co tym dzieciom dać i że dawanie z siebie dzieciom to nie jest zawożenie ich do szkoły, to nie jest zawożenie ich na zajęcia dodatkowe i zawożenie ich do dziadków i na karmienie. To jest są rzeczy, które rodzic robi dlatego, że po prostu musi je zrobić. To jest w obowiązkach rodzica. A dawanie czegoś z dziećmi to jest dzieciom to jest zastanowienie się, co temu dziecku mogę z siebie dać coś ekstra. Tak, to jest właśnie nie wiem, a może będziemy chodzić razem na wędki, a może będziemy hodować żuwia, zrobić coś wspólnie z dzieckiem, co jest no poza tym klasycznym grafikiem takim, który i czasami też rodzice myślę, że nie wiem, o, to jedziemy na narty. robią to trochę dla siebie, a nie zawsze uwzględniają czy te narty, na przykład jak to jest trzy i pięciolatek, to to jest naprawdę dokładnie ta aktywność, która jest potrzebna dzieciom w tym wieku. na tych nartach po prostu tam gdzie tak nie wiem ja od ortopedy wiem że od siedmiu lat jest optymalnie kolana wtedy już dźwigną taki sport który jest jednak dosyć intensywny i ja sobie myślę że ja całe życie jeździłam na nartach ale na ten moment czekam aż moje dzieci osiągną taki wiek że ja na te narty z nimi pojadę ale nie jak póki ma trzy lat nie wiem ten młodszy poczekam aż urośnie także no rodzic też miał jakieś życie przed dziećmi, ma te dzieci, jak już je pozna, zobaczy jakie są, to te swoje aktywności no trochę elastycznie musi dopasować do możliwości swoich dzieci. Ja już nie mówię o sytuacjach ekstremalnych, kiedy dziecko jest, nie wiem, bardzo chore na przykład i zupełnie, no prawda, znowu te matki pingwinów mi chodzą po głowie, które wymaga, nie wiem, całodobowej opieki i tak dalej, no to to jest jeszcze inna sytuacja i też tam to zmęczenie tej mamy jest no faj no fajnie, dobrze pokazane, takie wyczerpanie, wycieńczenie, brak związku, wszystko się sypie, tak w takiej sytuacji takiego przeciążenia, skupienie się też na dziecku wtedy głównie No nie, głównie nic. Tak, ani z koleżankami, ani nic. Po prostu nawet brak fryzjera, brak ubioru, brak własnych wizyt lekarskich, brak po prostu jakiegokolwiek takiego BHP. Tak. I rodzic, ta rodzina neuroróżnorodna też potrzebuje swojego BHP. I rodzic warto, żeby pamiętał, że on wdrażając to BHP u siebie uczy tego już swojego dziecka, że to BHP jest ważne i być może uchrania go potem w dorosłości przed depresją, przed bernautami, przed wypaleniem zawodowym, bo jeżeli sam wprowadzi yyy różne techniki, no ostatnio to w ogóle mnie zaskoczył mój syn. Ja nie wiem kiedy on to złapał i gdzie, ale jechaliśmy samochodem i tak było trochę napięcia. I miała być to 40 minutowa podróż, a tu jeden krzyczał, drugi się nie chciał zapiąć, coś tam, tu ślisko, a on mówi tak: "A teraz zróbmy medytację". Wszyscy robią wdech nosem, zatrzymują powietrze i wydech ustami. I tak trzy razy. A potem zastanówcie się, co najbardziej lubicie robić i przypomnijcie to sobie. I po prostu jak makiem zasiał, po 15 minutach mój mąż pyta: "Śpicie?" Ja mówię: "Nie, robimy medytację". A potem przez kilka dni jak czułam w sobie napięcie, jakaś sytuacja, nie wiem, przerastała moje zasoby, mówiłam: "Janek, Janek, możesz przypomnieć mi tą medytację?" Tak. Ja mówię: "Oczywiście, mamo, oczywiście". I on to robił i znowu czułam jak taki spokój we mnie wstępuje i tak sobie pomyślałam, no tak można, można tak to to wyszło z niego, tak sytuacyjnie, ale to znaczy, że gdzieś coś po drodze załapał, że są sposoby i i wydaje mi się może ktoś mu to też pokazał wcześniej, tak, ale rodzina nie ma być idealna, relacje nie są idealne, ludzie nie są idealni, dni nie są idealne. Naprawdę to życie w rodzinie jest o popełnianiu błędów, o robieniu różnych rzeczy źle i o tym, jakie wspólnie naprawimy, jakie jakie przegadamy, jak my dziecko przeprosimy. Jezu, to był zły pomysł, to następnym razem to zrobimy to inaczej. No dobra, to masz jakiś pomysł, jakbyśmy to mogli zrobić inaczej. No tak. A no dobra, a jak na przykład masz ten wybuch, to co byś chciał, żeby na przykład w tym momencie zrobić? Bo mi się wydaje, że ja za dużo mówię. Tak, mamo, za dużo wtedy mówisz. Ja mówię: "No tak, bo tak chcę do ciebie dotrzeć, nie? To źle. Nie, nic nie rób, tylko tak na chwilę nie przytulaj mnie za mocno, tylko tak po prostu usiądź obok mnie." Nie. I no można, można z dziećmi i nawet już ten trzylatek też się da z nim przegadać różne sytuacje. On mówi: "Ja kiciał, Janek, kiciał". No tak, krzyczał, nie płakał, płakał. Ja go walnąłem. Się plasam. No okej. I on już się plas. Wybaczysz mi mamo. Nie no ja ci wybaczam. To w ogóle jak Janek. Tak moja wina. Tak bo będziemy wiesz co chcę powiedzieć. Wiem, że trochę nam się przedłużyło, ale wiesz co chcę powiedzieć? Tu jest trochę jak taniec, trochę jak malowanie obrazu, trochę jak każda sztuka i im więcej praktyki, im więcej jakby testowania różnych rozwiązań i siebie w tym wszystkim. I znowu nie ma ekspertów od twojej rodziny. Ty jesteś ekspertem od swoich dzieci, od samej siebie. I każdy, nawet najlepszy psycholog może być lustrem, może pokazać różne inne sposoby. Może ci powiedzieć jak to robi, nie wiem, setka rodzin, która u niego była. Ale znowu końcowo co będzie działać w twojej rodzinie, to jest do przetestowania jakby w codzienności wolu. Na twojej rodzinie, no nie? Na twojej rodzinie. Dokładnie. czyli na wprowadzeniu też tego, co możesz, co co jakoś też czujesz, bo to też nie chodzi o to, żeby robić coś, czego też nie czujemy, czyli znowuż wbrew nam na nie będzie działać. Od razu mówię, to nie będzie działać. Chociaż też trzeba mieć świadomość, że uczenie się to zawsze jest trochę wyjściem ze strefy komfortu. Zawsze jest ten moment takiego lęku, że robię coś, co jest zupełnie dla mnie obce, więc czuję niepokój. jakby elementem uczenia się może być pewien dyskomfort, natomiast no nie coś, co jest niezgodne z moimi wartościami albo zupełnie nie pasuje po prostu do klimatu i powiedzmy stylu funkcjonowania w mojej rodzinie. No bo to wiadomo naprawdę tutaj każdy dom jest zupełnie inny. Jedni mają dziesiątki zwierząt w domu, a inni mają absolutnie nawet kota nigdy w życiu i w ogóle ten dom jest prawda, zupełnie inny. I to nie powiemy komuś takiemu, no to weźcie sobie psa, to będzie super dla tego dziecka. No nie, no pries będzie też nie będzie się czuł dobrze w rodzinie, gdzie nie lubią opiekować się zwierzętami. No to to są takie rzeczy, które już wiadomo, no trzeba mieć wyczucie. Natomiast takiego też indywidualnego właśnie ustalenia, tak jak mówisz, że nie ma recepty jednej dla każdej rodziny, tylko właściwie jakby potrzeba czasami spotkania się na początek z tym, co się może dziać z dzieckiem, o co właściwie chodzić i dopiero być może łatwiej będzie też cokolwiek wdrażać i sprawdzać, jak ja się w tym mam, jak dziecko się ma, jak też cała moja rodzina się w tym ma, bo myślę sobie, że jak trafimy w to, czego potrzebujemy, to będzie nam o wiele, wiele łatwiej w życiu po prostu. A trochę o tym o to chodzi, żeby w życiu było łatwiej i lżej. Bardzo dziękuję za to spotkanie i też za to, że podzieliłaś się z nami własnymi doświadczeniami, bo też łatwiej wtedy to odnosić do siebie samej. To dziękuję ci bardzo. Ja ci też bardzo dziękuję. Mam nadzieję, że że to będą przydatne i potrzebne informacje dla ludzi i wszystkim życzę wytrwałości, bo bo wiem, że nie zawsze jest lekko. Pewnie. Do widzenia. Do widzenia.