Są takie relacje, w których człowiek więcej płacze, niż się śmieje, a mimo to nie potrafi odejść.

W takich momentach, obiecujesz sobie, że to był ostatni raz. Piszesz do przyjaciela/przyjaciółki, że koniec, że kasujesz numer, a przynajmniej kontakt przypinasz gdzieś na sam dół listy. Już nigdy więcej!

A potem, mija zaledwie kilka dni… Dostajesz krótką wiadomość:

• „Tęsknię”
• „Przepraszam”.
• „Możemy pogadać?”

I zanim emocje zdążą się ułożyć, już jesteś z powrotem w tej samej rozmowie, w tych samych wyjaśnieniach, w tych samych nadziejach. Dosłownie chwilę wcześniej, myślami byłeś/aś w miejscu, gdzie wiesz, że to nie ma sensu. Przecież czujesz, że to Cię niszczy. Ale coś w środku reaguje na ten jeden sygnał tak, jakby wreszcie można było złapać oddech.

Na zewnątrz, czy też z punktu obserwatora, wygląda to jak „nie mogę odpuścić, bo kocham”. Jednak w środku Ciebie, pod spodem, często działa trochę inny mechanizm.
Bo tak naprawdę, nie zawsze wracamy dlatego, że miłość jest tak wielka. Czasem wracamy dlatego, że nasz układ nerwowy uzależnił się od rzadkich, nieregularnych momentów ulgi.

„Ciągłe czekanie w relacji - jak działa uzależnienie od dobrych chwil?”

Są relacje, w których nic nie jest do końca jasne. Nie ma ani stabilnej bliskości, ani stabilnego końca.
Raczej wygląda to tak:

Przez kilka dni druga osoba jest chłodna. Odpowiada zdawkowo, znika, mówi, że „nie ma siły”, że „nie wie, czego chce”.
Ty natomiast, chodzisz spięta lub spięty, przewijasz rozmowy, analizujesz każde słowo. Szukasz przyczyny, analizujesz siebie, czy jakieś zdanie, nie było zbędne.
W głowie pojawia się dobrze znane pytanie:
„Co zrobiłem/am źle?”.

A potem przychodzi zwrot. Nagle jest ciepło. Pojawia się długi telefon, chwilę później bardzo miłe spotkanie. Słowa, które brzmią tak, jak zawsze chciałaś/chciałeś usłyszeć.
Dosłownie na chwilę wszystko jest dokładnie takie, jak trzeba, czyli tak jak to sobie zaplanowałeś/aś.
Masz wrażenie, że „to jest prawdziwy on, prawdziwa ona”, że może wreszcie „dojrzał”, „dorosła”, „zrozumiał/a”.

I właśnie przez te dobre momenty tak trudno odejść. Problem w tym, że nie są one przypadkowe ani magiczne. One są częścią całego mechanizmu i poniekąd pętli, w której tkwią te dwie osoby. 

Przeczytaj również: Co wzmacnia udany związek?

Zmienna nagroda w relacjach, dlaczego rzadkie momenty czułości tak mocno wiążą?

Psychologia zna to zjawisko od dawna. Nazywa się to zmienną nagrodą. A chodzi o sytuację, w której coś przyjemnego pojawia się nieregularnie. Działa z elementem zaskoczenia, bo czasem jest, czasem nie ma. Nie da się przewidzieć, kiedy znowu się wydarzy.

W eksperymentach nad układem nagrody w mózgu odkryto, że dopamina, czyli neuroprzekaźnik kojarzony z motywacją i oczekiwaniem nagrody, rośnie najmocniej nie wtedy, kiedy nagroda jest pewna.
Największy wyrzut pojawia się wtedy, kiedy nagroda jest nieprzewidywalna i pojawia się „od czasu do czasu”.

To dokładnie ten sam mechanizm, który stoi za:

• hazardem,
• bezmyślnym przewijaniem social mediów,
• odruchowym sprawdzaniem powiadomień.

Przecież nie dlatego tak trudno jest przestać grać na automacie, że każde kliknięcie jest wygraną. Mechanizm ten działa dokładnie odwrotnie. Wygrana trafia się rzadko, dlatego człowiek ciągnie dalej, bo pamięta ten jeden moment euforii.

W relacjach, które ranią, dzieje się coś bardzo podobnego.
Tylko zamiast wygranej jest:

• jeden sms,
• jedno „przytul mnie”,
• jedno „bez ciebie nie dam rady”,
• jeden idealny dzień.

Twoje ciało zapamiętuje tę ulgę. Twój mózg zapisuje, że warto było czekać na ten jeden moment, bo jest on tak przyjemny i daje tyle pozytywnych emocji.
Następnym razem, gdy znów pojawia się chłód, od razu odpala się napięcie połączone z nadzieją, żeby moment ciepła powrócił.

Przeczytaj również: Toksyczna relacja – jak ją rozpoznać i co zrobić, by się uwolnić?

Cykl toksycznej relacji: napięcie, kryzys i ulga

Żeby to zobaczyć wyraźniej, warto rozpisać cały występujący cykl. Oczywiście, w życiu nie zawsze jest tak książkowo, ale schemat bywa podobny:

Faza narastającego napięcia

Coraz mniej wiadomości, chłodne odpowiedzi, unikanie spotkań, rosnące poczucie niepewności.
Zaczynasz więcej myśleć niż żyć. Zastanawiasz się, co znowu poszło nie tak. Gdzie to wszystko się rozjechało?

Faza krytyczna

Moment ciszy, kłótni. Być może poszły ostrzejsze słowa, czasem mocna groźba rozstania. Ciało reaguje jak na zagrożenie. Serce zaczyna bić szybciej, pojawiają się problemy ze sen, żołądek się zaciska. Przecież cała ta sytuacja staję się dla nas de facto niebezpieczna.

Faza ulgi

Po jakimś czasie pojawia się wyczekiwany sygnał. Ma on postać wiadomości, telefonu, jakieś miłego gestu.
Druga osoba delikatnie wraca bliżej, jest miła, tłumaczy się, przeprasza albo zachowuje się tak, jakby nic się nie stało. Przez moment jest wręcz lepiej niż wcześniej.

Właśnie ta trzecia faza jest emocjonalnym „haczykiem”. Bo gdy czujesz jak to napięcie z fazy drugiej Cię puszcza, oddech wraca na spokojne tory - to doświadczenie ulgi jest tak intensywne, że przykrywa w twojej pamięci wszystkie nieprzyjemne sytuacje i momenty które były przed nim. 

To nie jest przypadek, tak działa układ nagrody.
Zapamiętuje ten szczyt. Reszta staje się nie ważna, rozmywa się w tle, bo już jest dobrze.

„Ale przecież on potrafi być czuły”. Jak pojedyncze dobre chwile przysłaniają całość relacji.

Ludzie, którzy tkwią w takich relacjach, bardzo często mówią:

• „Nikt nigdy mnie tak nie rozumiał” - gdy jest dobrze
• „Ona potrafi być niesamowita, tylko czasem ma te swoje momenty”
• „On ma ciężką przeszłość, dlatego reaguje ostro, ale widzę, że się stara”.

W pewnym sensie to wszystko może być prawdą. Przecież ktoś może mieć trudną historię. Nie bez powodu mówimy: „Każda chatka to zagadka.” Wszyscy piszą swoją historię i będą ją przeżywać też po swojemu. Niektórzy mogą nie radzić sobie ze swoimi emocjami. Lwia część świata ma lepsze i gorsze dni.

Problem polega na tym, że w toksycznej dynamice, jednostkowe dobre momenty przykrywają całokształt.
Pojedyńcze „przepraszam” waży więcej niż setka przykrych zachowań. Jedno udane spotkanie staje się argumentem przeciwko wszystkim sygnałom ostrzegawczym.

Z boku widać to prosto: ile razy doradzałeś/aś komuś z twojego otoczenia o tym, żeby już zostawił daną znajomość. Przecież to widać, że do niczego dobrego to nie prowadzi.
W środku wygląda to jednak, jak walka o coś bardzo ważnego. Jak już pojawia się moment, gdy taka sytuacja dotyczy Ciebie, wszystko wywraca się do góry nogami. Już nie jest tak prosto odrzucić tej osoby.
Jakby stawką tej relacji było nie tylko „być z kimś”, ale też „być wartym miłości”.

Dlaczego odejście z raniącej relacji tak bardzo boli? Psychologiczne przyczyny

Gdyby chodziło tylko o zranione uczucia, wystarczyłoby je „przemyśleć”. Tymczasem odejście z takiej relacji często wywołuje ból, który trudno opisać słowami. Na to nakłada się kilka warstw.

Po pierwsze - lęk przed pustką.
Chaos jest bolesny, ale jest jakiś. Samotność wydaje się jak czarna dziura. Człowiek myśli wtedy: „Przynajmniej coś czuję, przynajmniej ktoś jest”. Nawet jeśli ten ktoś raz przytula, a raz rani. Liczy się tylko to, że ktoś jest dla nas.

Po drugie - przywiązanie do scenariusza „może w końcu będzie dobrze”.
Każda faza ulgi od nowa karmi nadzieję. Pojawia się wrażenie, że jesteście „tak blisko przełomu”, że szkoda byłoby odejść tuż przed tym krokiem milowym.
Nawet jeśli takie „tuż przed” trwa już lata…

Po trzecie - historia wcześniejszych doświadczeń.
Jeśli w dzieciństwie ciepło i uwaga pojawiały się w sposób nieprzewidywalny, to taki styl relacji może wydawać się znajomy. Nieprzyjemny, ale do pewnego stopnia „domowy”. Ciało wybiera to, co zna, nawet jeśli jest to dalekie od tego, co dobre.

Po czwarte - wstyd.
Wstyd, że się „dało w to wciągnąć”. Wstyd, że się wraca. Wstyd, że znajomi widzą więcej niż Ty. Ten wstyd potrafi skutecznie zamknąć usta i zatrzymać w środku coś, co aż prosi się o wypowiedzenie na głos.

Skąd wiem, że też tkwię w takim cyklu? Ważne pytania diagnostyczne

Każda historia jest inna, ale są pytania, które warto sobie zadać:

• Czy częściej czuję niepokój i napięcie, niż spokój i bezpieczeństwo?
• Czy po kłótni lub ciszy mam wrażenie, że żyję tylko po to, żeby doczekać się „normalnego dnia”?
• Czy kiedy jest dobrze, czuję ulgę, czy raczej stabilne ciepło?
• Czy w tej relacji częściej czekam, czy jestem?
• Czy moi bliscy mówią mi, że widzą, jak gasnę, a ja się tłumaczę?

Jeśli odpowiedzi kładą się bardziej po stronie napięcia niż spokoju, to jest to ważny sygnał.
Nawet jeśli ten tekst opisuje tylko kawałek Twojej sytuacji, może być pierwszym lustrem, w którym coś się odbije wyraźniej. Może warto zacząć łapać inną perspektywę i takich pytań zadać sobie więcej i to nawet nie do końca w tych słabszych momentach, ale też wtedy, gdy jest między wami w porządku.

Jak przerwać emocjonalne uzależnienie? Pierwsze kroki wychodzenia z toksycznej dynamiki

Nie ma tu szybkich trików, rozwiązań czy kroków. Są raczej procesy, które trwają i dojrzewają.

1. Nazwij to, co się dzieje
Zamiast myśleć „jestem słaby, że wracam”, spróbuj nazwać ten mechanizm, który zachodzi. Ocenić dlaczego i z jakiego powodu się tak dzieje.
Twoje ciało przyzwyczaiło się do zmiennej nagrody. Twój mózg zapisał, że „po bólu bywa dobrze”. To daje zrozumienie, a zrozumienie często zmniejsza wstyd.

2. Zobacz cały cykl, nie tylko końcówkę
Możesz przez jakiś czas zapisywać sobie, co się dzieje w tej relacji. Nie po to, żeby robić tabelki, ale żeby zobaczyć proporcje.
Ile jest ciepła, a ile napięcia.
Ile jest realnej troski, a ile czekania na drobny gest.

3. Mów o tym komuś, kto nie jest w środku tej historii
Czasem trzeba usłyszeć swoje zdania na głos, żeby zabrzmiały inaczej. Takimi osobami może być ktoś zaufany, terapeuta, grupa wsparcia.
Ktoś, kto nie jest zaczepiony w tej relacji emocjonalnie tak jak Ty i spojrzy na to z innej strony. Na pewno trzeźwiej i obiektywniej.

4. Przygotuj się na to, że spokój na początku będzie dziwnie pusty
Wyjście z chaosu często na początku jest rozczarowujące. Pojawiają się braki w postaci zaniku rollercoastera - nie ma tych fajerwerków.
Układ nerwowy może tego nie rozumieć i ciągnąć z powrotem w stare miejsce, bo tam przynajmniej coś się działo. To normalna faza.
Spokój wymaga czasu, żeby zaczął być dla Ciebie czymś naturalnym i przyjemnym, a nie tylko pustką.

5. Zadbaj o inne źródła ciepła i bliskości
Jeśli cała Twoja emocjonalna energia była skupiona w jednej relacji, to nic dziwnego, że odejście od niej wydaje się końcem świata. Całe dobro i energia była zależna od tej jednej osoby. Dlatego tak ważne jest, żeby obudować się innymi relacjami.
Nie po to, żeby szybko znaleźć kogoś nowego, ale po to, żeby zobaczyć, że są osoby, przy których nie trzeba płacić bólem za odrobinę czułości.

To, że wracasz, nie znaczy, że jesteś słaby. Jak działa układ nerwowy w toksycznych relacjach

W świecie, który uwielbia proste hasła, bardzo łatwo jest usłyszeć, że „wystarczy odejść” albo „jakbyś naprawdę miał/a szacunek do siebie, to byś z tym skończył/a”.
Tyle że człowiek nie jest przełącznikiem.
Jesteśmy istotami, które uczą się świata całym układem nerwowym. Jeśli nauczyliśmy się, że miłość to raz ciepło a raz zimno, to nie przestawi się to w sekundę.

To, że wracasz, nie jest dowodem Twojej słabości.
Jest dowodem na to, że ktoś podawał Ci emocje w sposób, który bardzo skutecznie wiąże.
Możesz to zrozumieć, możesz się na to nie zgadzać i możesz krok po kroku uczyć się innego sposobu bycia w relacjach.

Czasami największą troską o siebie nie jest kurczowe trzymanie się kogoś.
To umiejętność odpuszczenia relacji, która za każdym razem stawia Ciebie na ostatnim miejscu.

I choć taki krok bywa bolesny, to właśnie w nim zaczyna się coś nowego. Przestrzeń, w której możesz zobaczyć siebie wyraźniej, usłyszeć własne potrzeby i odzyskać siły. Odejście nie zawsze oznacza koniec historii. Czasem jest początkiem powrotu do siebie.

Nie musisz zrobić tego od razu, nie musisz być „gotowy/a”. Wystarczy, że zaczniesz zauważać, gdzie kończy się troska o drugą osobę, a gdzie zaczyna krzywda wobec siebie. Ten moment uważności bywa pierwszym krokiem do zmiany.

Bo na końcu tej drogi nie czeka pustka.
Czeka spokój, którego być może nie doświadczałeś/aś od dawna, taki, który nie zależy od niczyjego humoru, powrotów ani obietnic.
Spokój, który możesz zbudować sam/a, krok po kroku.

To nie jest łatwe. Ale jest możliwe. Zasługujesz na relację, w której „dobry dzień” nie jest nagrodą, lecz codziennością.

Jeśli czujesz, że utknąłeś w trudnej relacji i potrzebujesz rozmowy z kimś, kto pomoże Ci odzyskać spokój i zobaczyć sytuację wyraźniej na Psycheo.pl znajdziesz psychologów i psychoterapeutów, którzy pracują właśnie z takimi doświadczeniami.
Możesz wybrać specjalistę, umówić się stacjonarnie lub online i zrobić pierwszy krok w stronę zmiany.

Przeczytaj również:

• Miłość czy uzależnienie emocjonalne? Jak odróżnić zdrową więź od relacji, która odbiera tożsamość
• Wpływ doświadczeń z dzieciństwa na związek

Bibliografia:

• Schultz, W. (1998). Predictive reward signal of dopamine neurons. (Sygnał nagrody predykcyjnej neuronów dopaminowych – nieprzewidywalność nagrody)
  https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/jn.1998.80.1.1
• Melody, P. Toksyczne związki. Anatomia i terapia współuzależnienia, Wydawnictwo Czarna Owca

Redakcja Psycheo
Artykuł przygotowany przez redakcję portalu Psycheo.pl - zespołu specjalistów zajmujących się psychologią, psychoterapią i psychoedukacją. Nasze teksty powstają w oparciu o aktualne badania i dobre praktyki kliniczne, aby dostarczać wiedzę, która realnie pomaga w zrozumieniu siebie i poprawie jakości życia.