Dlaczego dziecku w spektrum autyzmu może być trudno nawiązać przyjaźnie?

Na szkolnym korytarzu kilkoro dzieci rozmawia o planach na weekend. Jedno z nich podchodzi i zaczyna opowiadać o swojej ulubionej grze. Nie zauważa, że pozostali rozmawiali o czymś innym. Po chwili ktoś przewraca oczami, ktoś inny odchodzi. Dziecko zostaje samo, nie rozumiejąc, co poszło nie tak. To przykładowa sytuacja, która pokazuje, jak łatwo o nieporozumienie w kontaktach rówieśniczych.

Dla wielu dzieci w spektrum autyzmu nawiązywanie relacji wiąże się z koniecznością odnajdywania się w niepisanych zasadach społecznych. Kiedy można dołączyć do rozmowy? Po czym poznać, że ktoś żartuje? Jak zareagować, gdy kolega nagle zmienia zdanie? Niektóre dzieci intuicyjnie wychwytują podobne sygnały. Inne potrzebują bardziej bezpośredniej komunikacji i jasnych informacji o tym, czego oczekuje druga osoba.

Trudności nie wynikają jednak wyłącznie z cech dziecka autystycznego. Również jego rówieśnicy mogą nie rozumieć odmiennego sposobu komunikowania się, reagowania na bodźce czy wyrażania zainteresowania.

Trudności w komunikacji społecznej mogą być jednym z sygnałów spektrum autyzmu, choć same w sobie nie przesądzają o diagnozie. Więcej o tym, na co zwrócić uwagę w rozwoju dziecka, przeczytasz w artykule „Objawy autyzmu u dzieci - jak rozpoznać pierwsze sygnały?”.

Czy dzieci z autyzmem potrzebują przyjaciół?

Przekonanie, że osoby w spektrum autyzmu nie są zainteresowane kontaktami społecznymi, jest jednym z utrzymujących się stereotypów. W rzeczywistości potrzeby społeczne osób autystycznych są zróżnicowane. Niektóre dzieci bardzo pragną należeć do grupy i mieć wielu znajomych. Inne najlepiej czują się w relacji z jedną bliską osobą. Są też takie, które potrzebują więcej czasu spędzanego samotnie. Podobne różnice występują wśród dzieci nieautystycznych.

Problem pojawia się wtedy, gdy dorośli utożsamiają dobre funkcjonowanie społeczne z popularnością w klasie, częstymi spotkaniami czy swobodnym uczestnictwem w zabawach grupowych. Tymczasem dziecko może mieć jednego przyjaciela, z którym rozmawia o wspólnym zainteresowaniu, i czerpać z tej relacji dużą satysfakcję. Warto więc zapytać nie tylko o to, ilu znajomych ma dziecko, lecz także o to, czy czuje się akceptowane i czy jego kontakty z innymi odpowiadają jego potrzebom.

Co utrudnia kontakty z rówieśnikami?

Trudności w odczytywaniu intencji innych osób

W dziecięcych rozmowach wiele informacji przekazywanych jest pośrednio. Znaczenie mają ton głosu, mimika, gesty i kontekst sytuacji. Niektóre dzieci w spektrum autyzmu interpretują wypowiedzi bardziej dosłownie. Mogą nie rozpoznać ironii albo mieć trudność ze zrozumieniem, dlaczego kolega mówi jedno, a ma na myśli coś innego. Zdarza się również sytuacja odwrotna: dziecko autystyczne próbuje okazać zainteresowanie, ale jego zachowanie zostaje błędnie odczytane przez innych. Na przykład długie opowiadanie o ulubionym temacie może być sposobem dzielenia się czymś ważnym. Rówieśnik, który nie rozumie tej intencji, może odebrać je jako brak zainteresowania rozmówcą.

Odmienny sposób prowadzenia rozmowy

Rozmowa w grupie wymaga szybkiego reagowania, zmieniania tematów i orientowania się, kto w danym momencie chce zabrać głos.  Dla części dzieci autystycznych takie sytuacje bywają męczące. Znacznie łatwiej rozmawia im się z jedną osobą, szczególnie gdy temat jest znany i interesujący. Niektóre dzieci potrzebują też więcej czasu na sformułowanie odpowiedzi. W głośnej grupie mogą nie zdążyć zabrać głosu, zanim rozmowa przejdzie do kolejnego tematu.

Przeciążenie sensoryczne

Szkolna przerwa to nie tylko okazja do spotkań z kolegami. To również hałas, tłok, przypadkowy dotyk i wiele rozmów prowadzonych jednocześnie. Dziecko wrażliwe na bodźce może unikać takich miejsc, mimo że chciałoby spędzać czas z rówieśnikami. Z zewnątrz wygląda to czasem jak brak zainteresowania innymi. Tymczasem przyczyną może być przeciążenie, które utrudnia uczestniczenie w zabawie czy rozmowie.

Nieprzewidywalność sytuacji społecznych

Podczas wspólnej zabawy zasady potrafią zmieniać się bardzo szybko. Dzieci wymyślają nowe role, modyfikują reguły i spontanicznie przechodzą do innych aktywności. Niektórym dzieciom w spektrum łatwiej uczestniczyć w zabawie, kiedy jej przebieg jest przewidywalny. Nagła zmiana zasad może wywołać frustrację, szczególnie gdy nikt nie wyjaśni, dlaczego została wprowadzona. Pomocne bywa wtedy spokojne omówienie sytuacji i ustalenie reguł zrozumiałych dla wszystkich uczestników.

Różnice w komunikacji, przetwarzaniu bodźców i potrzebie przewidywalności mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie dziecka, także poza relacjami rówieśniczymi. Szerzej opisujemy je w Psycheopedii, w haśle „Zaburzenia ze spektrum autyzmu”.

Samotność dziecka w spektrum autyzmu, kiedy powinna niepokoić?

Nie każde dziecko, które spędza przerwy samotnie, czuje się osamotnione. Dla niektórych chwila bez rozmów i wspólnych zabaw jest potrzebnym odpoczynkiem. Warto uszanować taką potrzebę, zwłaszcza jeśli dziecko przez większość dnia funkcjonuje w wymagającym sensorycznie środowisku.

Inaczej wygląda sytuacja, kiedy chciałoby uczestniczyć w życiu grupy, ale regularnie spotyka się z odrzuceniem. Może wtedy mówić, że nikt go nie lubi, nie chce chodzić do szkoły albo zaczyna unikać sytuacji, w których wcześniej próbowało nawiązywać kontakty. Zdarza się też, że dziecko nie opowiada o trudnościach wprost. Rodzice zauważają jedynie rozdrażnienie po powrocie ze szkoły, wycofanie lub coraz częstsze skargi na ból brzucha przed lekcjami.

Takie zachowania mogą mieć różne przyczyny, dlatego warto o tym porozmawiać, a nie od razu przypisywać je autyzmowi.

Można zapytać:

• „Z kim najchętniej spędzasz czas w szkole?”
• „Czy jest ktoś, z kim chciałbyś częściej rozmawiać?”
• „Co jest dla Ciebie najtrudniejsze podczas przerw?”

Pytania o konkretne sytuacje bywają łatwiejsze niż ogólne: „Dlaczego nie masz kolegów?”.

Autyzm a odrzucenie przez rówieśników

Dziecko, które zachowuje się inaczej niż większość klasy, może stać się obiektem żartów, wykluczania lub przemocy rówieśniczej. Powodem bywa nietypowy sposób mówienia, intensywne zainteresowanie określonym tematem, potrzeba przestrzegania zasad albo reakcje na hałas i dotyk. Niepokojące są sytuacje, w których grupa celowo prowokuje dziecko, wiedząc, że określone zachowanie wywoła u niego silny stres. Przykładowo uczniowie mogą wielokrotnie zmieniać zasady gry, chować przedmioty kolegi lub naśladować jego sposób wypowiadania się. Takich zachowań nie należy tłumaczyć zwykłymi dziecięcymi żartami.

Jeśli dochodzi do przemocy, odpowiedzialność za jej zatrzymanie spoczywa na dorosłych. Nie można oczekiwać, że dziecko samo rozwiąże problem, ucząc się lepszego dopasowania do grupy.

Jak pomóc dziecku w spektrum autyzmu nawiązywać przyjaźnie?

Zacznij od zainteresowań dziecka
Wspólne zainteresowania często ułatwiają nawiązanie pierwszego kontaktu.  Jeśli dziecko lubi astronomię, gry planszowe, rysowanie czy programowanie, warto poszukać zajęć, podczas których spotka osoby o podobnych pasjach. Rozmowa o znanym temacie może być łatwiejsza niż swobodne uczestniczenie w dużej grupie.

Nie chodzi jednak o to, żeby każda znajomość opierała się wyłącznie na jednym zainteresowaniu. Wspólna pasja może być początkiem relacji, która z czasem rozwija się również w innych obszarach.

Ułatwiaj spotkania w mniejszym gronie
Dla części dzieci zaproszenie jednego kolegi do domu będzie mniej obciążające niż uczestnictwo w dużej imprezie urodzinowej. Można zaplanować wspólną aktywność, na przykład budowanie z klocków, przygotowanie prostego eksperymentu czy grę planszową. Warto wcześniej omówić, co dzieci chciałyby robić, ale pozostawić im również możliwość zmiany planu. Dorosły może pomóc rozpocząć spotkanie, a następnie stopniowo wycofać się, jeśli dzieci dobrze czują się we wspólnej zabawie.

Wyjaśniaj sytuacje społeczne bez zawstydzania
Jeżeli podczas rozmowy pojawiło się nieporozumienie, można wspólnie zastanowić się nad jego przyczyną. Nie oskarżaj mówiąc: „Znowu mówiłeś tylko o sobie”, lepiej zapytać: „Zauważyłam, że kolega chciał opowiedzieć o swojej grze. Jak myślisz, po czym można było to poznać?”

Ważne, żeby podobna rozmowa nie zamieniała się w ciągłe poprawianie zachowania dziecka.

Dorośli powinni też wyjaśniać rówieśnikom, że nie każdy okazuje zainteresowanie w ten sam sposób. W przyjaźni obie strony uczą się rozumieć siebie nawzajem.

Nie wymagaj kontaktu wzrokowego jako dowodu zainteresowania
Niektóre osoby autystyczne odczuwają dyskomfort podczas patrzenia rozmówcy w oczy. Dla części z nich kontakt wzrokowy może utrudniać skupienie na wypowiedzi. Dziecko może uważnie słuchać, nawet jeśli patrzy w bok, na przedmiot lub w podłogę.

Warto oceniać przebieg rozmowy na podstawie rzeczywistego porozumienia, a nie tego, czy dziecko zachowuje się zgodnie z przyjętymi normami.

Ucz rozpoznawania granic - własnych i cudzych
W przyjaźni ważne jest rozumienie, że druga osoba może mieć inne potrzeby, zainteresowania i granice. Dziecko może potrzebować wsparcia w rozpoznawaniu odmowy, proszeniu o wspólną zabawę czy radzeniu sobie z sytuacją, kiedy kolega chce spędzić czas z kimś innym. Równie ważne jest jednak uczenie go, że samo ma prawo odmówić kontaktu, zakończyć rozmowę albo poprosić o chwilę odpoczynku.

Budowanie relacji nie powinno odbywać się kosztem własnego komfortu i bezpieczeństwa.

Czy trening umiejętności społecznych pomaga w budowaniu przyjaźni?

Trening umiejętności społecznych, określany skrótem TUS, jest jedną z form wsparcia stosowanych wobec dzieci i młodzieży, które doświadczają trudności w kontaktach z innymi. Podczas zajęć uczestnicy mogą ćwiczyć rozpoczynanie rozmowy, rozpoznawanie emocji, rozwiązywanie konfliktów czy reagowanie na odmowę. Ważne jednak, aby nie traktować TUS jako rozwiązania odpowiedniego dla każdego dziecka w spektrum autyzmu.

Skuteczność zależy między innymi od sposobu prowadzenia zajęć, ich celów oraz indywidualnych potrzeb uczestnika. Sama umiejętność wykonania ćwiczenia podczas treningu nie gwarantuje, że dziecko będzie potrafiło wykorzystać ją w szkolnej grupie. Dlatego warto sprawdzać, czy udział w zajęciach rzeczywiście poprawia jakość codziennych kontaktów, a nie jedynie uczy zachowań uznawanych za społecznie pożądane. Istnieją również programy ukierunkowane na rozwijanie relacji rówieśniczych.

Maskowanie autyzmu, kiedy dopasowanie do grupy staje się obciążeniem?

Niektóre dzieci i nastolatki w spektrum autyzmu starają się ukrywać swoje naturalne reakcje, aby nie wyróżniać się wśród rówieśników. Mogą naśladować sposób mówienia kolegów, zmuszać się do kontaktu wzrokowego, powstrzymywać ruchy pomagające im regulować napięcie albo uczestniczyć w spotkaniach, które są dla nich bardzo męczące. Takie zachowania określa się mianem maskowania, czyli camouflaging.

Dziecko może sprawiać w szkole wrażenie dobrze przystosowanego, a po powrocie do domu odczuwać silne zmęczenie i potrzebować długiego odpoczynku. Dlatego warto rozmawiać nie tylko o tym, jak wygląda jego zachowanie wśród innych, ale również o tym, ile wysiłku wymaga codzienne funkcjonowanie. Przyjaźń, w której trzeba nieustannie kontrolować każdy gest i każdą wypowiedź, może być bardzo obciążająca.

Kiedy warto skorzystać z pomocy psychologa?

Nie każde dziecko w spektrum autyzmu potrzebuje terapii ukierunkowanej na relacje społeczne. Niektóre dobrze odnajdują się w niewielkim gronie znajomych i nie odczuwają potrzeby poszerzania kontaktów. 

Warto jednak rozważyć konsultację psychologiczną, jeśli dziecko:

• od dłuższego czasu doświadcza odrzucenia i wyraźnie z tego powodu cierpi;
• zaczyna unikać szkoły z obawy przed kontaktami z rówieśnikami;
• doświadcza przemocy, wyśmiewania lub izolowania;
• ma trudności z rozumieniem sytuacji społecznych, które regularnie prowadzą do konfliktów;
• wykazuje nasilony lęk, obniżenie nastroju lub wycofanie;
• samo mówi, że chciałoby nawiązywać przyjaźnie, ale nie wie, jak to zrobić.

Pomoc może obejmować rozmowy z dzieckiem, wsparcie rodziców, współpracę ze szkołą lub odpowiednio dobrane zajęcia grupowe.

Jeśli głównym problemem jest przemoc rówieśnicza, konieczna jest przede wszystkim interwencja szkoły i zapewnienie dziecku bezpieczeństwa. Sam trening umiejętności społecznych nie rozwiąże problemu przemocy.

Jak rozmawiać z dzieckiem o przyjaźni?

Rodzice często pytają, jak zachęcić dziecko w spektrum do większej otwartości. Warto jednak zacząć od sprawdzenia, czego ono samo oczekuje od relacji. Można zapytać, z kim lubi spędzać czas, czy jest ktoś, kogo chciałoby lepiej poznać, albo co najbardziej przeszkadza mu podczas wspólnych zabaw. Czasami dziecko potrzebuje pomocy w rozpoczęciu rozmowy. Innym razem chciałoby, żeby koledzy przestali wyśmiewać jego zainteresowania. Zdarza się też, że jest zadowolone z jednej przyjaźni, choć dorośli martwią się, że ma zbyt mało znajomych.

Ważne, aby nie porównywać dziecka z rodzeństwem czy kolegami z klasy. Każdy buduje relacje w swoim tempie.

Autyzm a przyjaźń

Dzieci w spektrum autyzmu mogą tworzyć bliskie, satysfakcjonujące przyjaźnie. Ich relacje nie zawsze wyglądają tak, jak oczekują tego dorośli. Dla jednego dziecka ważne będą codzienne rozmowy i wspólne zabawy. Dla innego spotkanie raz w tygodniu, rozmowa o ulubionym temacie albo spokojne spędzanie czasu obok siebie. Wspieranie kontaktów rówieśniczych wymaga dostrzegania potrzeb obu stron. Dziecko autystyczne może uczyć się lepiej rozumieć zachowania kolegów, ale jego otoczenie również powinno poznawać i szanować odmienny sposób komunikacji.

Przyjaźń rozwija się łatwiej tam, gdzie jest miejsce na różnice, wzajemność i poczucie bezpieczeństwa.

Autor: Redakcja Psycheo
Konsultacja merytoryczna: Katarzyna Kaczmarek - psycholog, certyfikowany psychoterapeuta, certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień. Celem publikacji jest rzetelna psychoedukacja oraz wsparcie osób poszukujących pomocy psychologicznej. 

Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy.

FAQ – najczęstsze pytania

1. Czy dzieci w spektrum autyzmu chcą mieć przyjaciół?

Wiele dzieci autystycznych chce nawiązywać bliskie relacje, choć ich potrzeby społeczne są zróżnicowane. Niektóre wolą jednego przyjaciela niż dużą grupę znajomych.

2. Dlaczego dziecko z autyzmem nie bawi się z innymi dziećmi?

Powody mogą być różne. Czasem chodzi o trudności w komunikacji, przeciążenie sensoryczne lub niezrozumienie zasad zabawy. Innym razem dziecko po prostu potrzebuje odpoczynku albo woli samodzielną aktywność.

3. Czy dziecko w spektrum może mieć bliskiego przyjaciela?

Tak. Osoby autystyczne mogą tworzyć trwałe, bliskie relacje. Znaczenie mają wzajemne zainteresowanie, akceptacja i sposób porozumiewania się.

4. Jak pomóc dziecku z autyzmem, które jest odrzucane przez klasę?

Warto porozmawiać z dzieckiem, ustalić, co dzieje się w szkole, i podjąć współpracę z nauczycielami. Jeśli występuje przemoc lub celowe wykluczanie, szkoła powinna zdecydowanie zareagować.

5. Czy trening umiejętności społecznych jest konieczny dla każdego dziecka z autyzmem?

Nie. Potrzebę takiego wsparcia należy oceniać indywidualnie. Ważne, aby zajęcia odpowiadały rzeczywistym potrzebom dziecka i pomagały mu w codziennym funkcjonowaniu.

6. Czy zmuszanie dziecka do kontaktów z rówieśnikami pomaga?

Presja może zwiększać napięcie i zniechęcać do kontaktów. Lepiej tworzyć bezpieczne okazje do poznawania innych, uwzględniając zainteresowania i granice dziecka.

 
Bibliografia

• Pisula, E. (2012). Autyzm. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
• Pisula, E. (2015). Autyzm. Przyczyny, symptomy, terapia. Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.
• Emich-Widera E. Kazek B. Paprocka J. (2022) Autyzm u dzieci. Wiedza kliniczna Wydawnictwo Lekarskie PZWL
• Dawson G., Rogers S. J., Vismara L. A. (2014) Metoda Wczesnego Startu dla dziecka z autyzmem. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
• Lynch C. (2021) Lęk u dzieci ze spektrum autyzmu. Praktyczne porady dla rodziców. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego