01 Czym jest spektrum autyzmu?

Autyzm odnosi się do szerokiego zakresu zaburzeń neurorozwojowych wpływających na komunikację, interakcje społeczne oraz wzorce zachowania czy zainteresowania. Często wiąże się również z odmiennym odbieraniem bodźców.

„Spektrum” oznacza dużą różnorodność. Niektóre osoby żyją samodzielnie, inne potrzebują znacznego i stałego wsparcia. Potrzeby mogą zmieniać się w ciągu życia.

Cechy mają początek w okresie rozwojowym, ale rozpoznanie może nastąpić znacznie później. 

Inne określenia

Autyzm, spektrum autyzmu, AS, ASD - od angielskiego autism spectrum disorder.

„Zespół Aspergera” jest nazwą rozpoznania występującego w ICD-10. W ICD-11 nie stanowi osobnej kategorii  jest objęty szerszym ujęciem spektrum autyzmu.

Wg ICD-10

F84.0 - autyzm dziecięcy.
F84.1 - autyzm atypowy.
F84.5 - zespół Aspergera.

Wg ICD-11

6A02 - zaburzenie ze spektrum autyzmu, zaliczane do zaburzeń neurorozwojowych.

Dalsze rozróżnienia uwzględniają m.in.:

obecność lub brak zaburzenia rozwoju intelektualnego,
poziom funkcjonalnego języka, czyli używania języka do komunikowania potrzeb i zamiarów.
Nie jest to podział na autyzm „lekki” i „ciężki”. Pełny opis powinien obejmować indywidualne możliwości oraz potrzeby wsparcia

02 Jak może się objawiać spektrum autyzmu?

Autyzm nie ma jednego obrazu. Osoba może swobodnie mówić, pracować i utrzymywać relacje, a jednocześnie doświadczać trudności niewidocznych dla otoczenia. Inna osoba może potrzebować wsparcia w komunikacji i codziennych czynnościach.

Trudność z odczytywaniem niejasnych komunikatów

Niewypowiedziane oczekiwania, aluzje lub wieloznaczne wypowiedzi mogą być trudne do zrozumienia.

Przykład: współpracownik mówi „przydałoby się kiedyś uporządkować te dokumenty”. Osoba traktuje to jako ogólną uwagę, podczas gdy rozmówca oczekiwał wykonania zadania tego dnia.

„Powiedz mi dokładnie, czego potrzebujesz.”

Inny sposób uczestniczenia w rozmowie

Osoba może mieć trudność z rozpoznaniem, kiedy zabrać głos, jak długo mówić lub kiedy rozmówca chce zmienić temat.

Przykład: szczegółowo opowiada o swojej pasji, nie zauważając, że druga osoba próbuje zakończyć rozmowę.

Nie musi to oznaczać braku zainteresowania rozmówcą. Trudność może dotyczyć odczytania sygnałów i dopasowania sposobu komunikacji.

Potrzeba przewidywalności

Stały plan lub znajoma kolejność czynności mogą pomagać w orientowaniu się w sytuacji. Nagła zmiana może wywołać duże napięcie.

Osoba może:

• potrzebować wcześniejszej informacji o zmianach,
• preferować stałą trasę lub kolejność działań,
• zadawać szczegółowe pytania o przebieg wydarzenia,
• potrzebować czasu na przejście do nowej aktywności.

Przykład: spotkanie zostaje przeniesione do innego miejsca w ostatniej chwili. Osoba potrzebuje sprawdzić trasę i warunki, zanim będzie mogła spokojnie w nim uczestniczyć.

Intensywne zainteresowania

Zainteresowania mogą zajmować dużo czasu i uwagi oraz być źródłem przyjemności, wiedzy i poczucia bezpieczeństwa.

Przykład: osoba szczegółowo poznaje historię określonego okresu, gatunki roślin lub budowę urządzeń i chętnie wraca do tego tematu.

Sama silna pasja nie oznacza autyzmu. Znaczenie ma cały wzorzec rozwoju i funkcjonowania.

Powtarzalne ruchy lub czynności

Mogą pojawiać się kołysanie, ruchy dłoni, powtarzanie dźwięków lub układanie przedmiotów. Takie zachowania bywają sposobem regulowania pobudzenia, określanym jako stimming.

Przykład: podczas ekscytacji lub napięcia osoba kołysze się albo powtarza określony ruch palców.

Odmienne odbieranie bodźców

Dźwięki, światło, dotyk, zapachy lub faktury jedzenia mogą być odbierane jako szczególnie intensywne. U innych osób wrażliwość na niektóre bodźce jest mniejsza lub pojawia się potrzeba ich poszukiwania.

Przykład: w sklepie rozmowy, muzyka i światło stają się tak obciążające, że osoba nie może skupić się na zakupach.

Może:

• zasłaniać uszy,
• unikać określonych ubrań,
• wybierać produkty o znajomej konsystencji,
• potrzebować spokojnego miejsca na odpoczynek. 

Maskowanie trudności

Niektóre osoby uczą się naśladować zachowania społeczne i ukrywać dyskomfort, aby łatwiej dopasować się do otoczenia.

Przykład: osoba przygotowuje wcześniej tematy rozmowy i świadomie kontroluje kontakt wzrokowy. Spotkanie wygląda na swobodne, ale wymaga dużego wysiłku.

„Cały czas zastanawiam się, jak powinnam się zachować.”

Maskowanie może utrudniać zauważenie potrzeb wsparcia. Nie występuje u wszystkich osób w spektrum. 

Przedstawione sytuacje są przykładami, nie listą do samodzielnego rozpoznania. Diagnoza wymaga uwzględnienia historii rozwoju i całego obrazu funkcjonowania.

03 Jak może wyglądać spektrum autyzmu w relacjach?

Potrzeba jasnych ustaleń

Bezpośrednia komunikacja może ułatwiać wzajemne rozumienie.

Przykład: zamiast „domyśl się, dlaczego jestem zdenerwowana” pomocniejsze jest nazwanie wydarzenia, emocji i potrzeby.

Inny sposób okazywania bliskości

Zaangażowanie może wyrażać się przez wspólne zainteresowania, konkretne działania lub spokojne przebywanie razem.

Przykład: osoba przygotowuje szczegółowe informacje potrzebne partnerowi, traktując to jako sposób okazania troski.

Potrzeba odpoczynku po kontakcie

Spotkania mogą być przyjemne i jednocześnie obciążające sensorycznie lub komunikacyjnie.

Przykład: po rodzinnym obiedzie osoba potrzebuje czasu w ciszy. Nie musi to oznaczać niechęci do bliskich.

Nieporozumienia mogą wynikać z różnic w komunikacji po obu stronach. Pomocne są wspólnie ustalone zasady, respektowanie granic i rozmowa o potrzebach.

04 Skąd się bierze spektrum autyzmu?

Autyzm wiąże się z rozwojem mózgu. Jego podłoże jest złożone; znaczenie mają czynniki genetyczne oraz inne czynniki biologiczne i środowiskowe wpływające na rozwój.

05 Rodzaje autyzmu

W ICD-10 wyróżniano m.in. autyzm dziecięcy, autyzm atypowy i zespół Aspergera. ICD-11 ujmuje je w ramach spektrum, z dodatkowymi określeniami opisującymi funkcjonowanie.

Praktycznie ważniejsze od ogólnej etykiety jest ustalenie:

• jak osoba się komunikuje,
• jakie ma możliwości poznawcze,
• w czym jest samodzielna,
• co ją przeciąża,
• jakiego wsparcia potrzebuje.

Osoba mówiąca płynnie może potrzebować dużej pomocy w codzienności. Osoba niemówiąca może rozumieć więcej, niż potrafi przekazać mową. Nie należy oceniać całego funkcjonowania na podstawie jednej umiejętności.

06 Jak radzić sobie?

Dostosować otoczenie

Pomocne mogą być przewidywalny plan, wcześniejsze informowanie o zmianach, ograniczenie hałasu i możliwość odpoczynku w spokojnym miejscu.

Ułatwić komunikację

Warto używać jasnych komunikatów i dawać czas na odpowiedź. Zależnie od potrzeb można korzystać z tekstu, obrazów lub komunikacji wspomagającej i alternatywnej.

Dobierać wsparcie do celów osoby

Pomoc może dotyczyć komunikacji, codziennych czynności, nauki, pracy lub relacji. Powinna respektować autonomię, granice i sposób porozumiewania się osoby.

Leczyć współwystępujące trudności

Lęk, depresja, bezsenność lub ADHD mogą wymagać osobnej pomocy. Nie ma leku usuwającego podstawowe cechy autyzmu; leki mogą być stosowane z powodu określonych problemów współwystępujących. 

07 Czy można wyjść?

Autyzm jest stanem neurorozwojowym utrzymującym się przez życie. Możliwości, umiejętności i potrzeby wsparcia mogą jednak znacząco się zmieniać.

Odpowiednie wsparcie może poprawić komunikację, samodzielność i jakość życia. Celem jest zmniejszenie cierpienia i umożliwienie osobie życia zgodnego z jej potrzebami. 

08 Kiedy warto szukać pomocy?

Gdy zauważane od dzieciństwa różnice w komunikacji, relacjach, potrzebie stałości lub odbieraniu bodźców utrudniają codzienne funkcjonowanie albo wymagają dużego wysiłku, by pozostać niewidoczne.

U dziecka warto skonsultować niepokój dotyczący rozwoju komunikacji, wspólnej uwagi i zabawy. Utrata wcześniej nabytych umiejętności wymaga konsultacji lekarskiej.

U dorosłego powodem konsultacji mogą być powtarzające się trudności w relacjach, nauce lub pracy oraz przeciążenie codziennymi wymaganiami. Diagnozę powinien prowadzić specjalista lub zespół doświadczony w ocenie autyzmu w danym wieku.

09 FAQ - najczęstsze pytania dotyczące spektrum autyzmu

Czy autyzm można rozpoznać dopiero w dorosłości?
Tak. Późne rozpoznanie nie oznacza, że autyzm pojawił się dopiero wtedy.

Czy osoba autystyczna może chcieć bliskości?
Tak. Potrzeba kontaktu i sposób jej wyrażania są indywidualne.

Czy kontakt wzrokowy wyklucza autyzm?
Nie. Pojedyncze zachowanie nie rozstrzyga diagnozy, a część osób świadomie uczy się określonych zachowań społecznych. N

Czy autyzm oznacza niepełnosprawność intelektualną?
Nie. Może z nią współwystępować, ale są to odrębne kwestie.

Czy zespół Aspergera nadal występuje w klasyfikacji?
Tak, w ICD-10. W ICD-11 nie jest osobnym rozpoznaniem.

Czy każda osoba autystyczna ma wyjątkowy talent?
Nie. Mocne strony, zainteresowania i trudności są bardzo różne. Wyjątkowa zdolność nie jest warunkiem rozpoznania.

10 Źródło

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa.