Są takie momenty, kiedy człowiek ma dość własnych emocji. Nie chce już płakać po kolejnej kłótni, przejmować się każdym słowem ani wracać myślami do tego, co się wydarzyło. Chciałby wstać rano, zająć się swoimi sprawami i przez jeden dzień niczego tak mocno nie przeżywać.

Wtedy pojawia się pytanie: jak wyłączyć emocje?

Często chodzi po porostu o to, aby poczuć ulgę. O możliwość odpoczynku od napięcia, rozczarowania, lęku albo smutku, które zaczynają zajmować zbyt dużo miejsca w codziennym życiu.

Dlaczego chcemy wyłączyć emocje?

Po trudnym rozstaniu ktoś może obiecać sobie, że już nigdy tak mocno się nie zaangażuje. Po serii konfliktów w pracy zaczyna zachowywać dystans, żeby niczego nie brać do siebie. Ktoś inny przez wiele miesięcy opiekuje się chorym bliskim i w pewnym momencie zauważa, że nie ma już siły ani płakać, ani się złościć.

Za pragnieniem wyłączenia emocji mogą więc stać bardzo różne doświadczenia. Czasem jest to reakcja na konkretną sytuację, która przekracza nasze dotychczasowe możliwości radzenia sobie. Innym razem efekt długotrwałego napięcia, braku odpoczynku albo życia w relacji, w której okazywanie uczuć wiązało się z przykrymi konsekwencjami. Nie bez znaczenia jest też to, czego nauczyliśmy się o emocjach. Osoba, która od dziecka słyszała „nie przesadzaj”, „nie ma o co płakać” czy „musisz być silna”, może z czasem zacząć traktować własną wrażliwość jak problem.

W dorosłym życiu trudno jej przyznać, że coś ją zraniło. Zamiast tego próbuje zachować spokój za wszelką cenę, nawet kiedy wewnętrznie przeżywa coś zupełnie innego. Warto jednak pamiętać, że nie każda powściągliwa osoba tłumi emocje. Ludzie różnią się temperamentem, sposobem wyrażania uczuć i potrzebą dzielenia się nimi z innymi.

To, w jaki sposób nauczyliśmy się reagować na własne potrzeby i uczucia, może mieć związek z utrwalonymi schematami. Więcej o tym przeczytasz w artykule „18 schematów Younga - czym są i jak wpływają na nasze życie?”

Czy emocje można wyłączyć na życzenie?

Nie mamy przełącznika, który pozwala zdecydować, że od tej chwili nie będziemy odczuwać smutku, złości czy strachu. Możemy natomiast wpływać na sposób reagowania, kierować uwagę na inne sprawy, zmieniać interpretację sytuacji albo powstrzymać się od okazania tego, co czujemy.

Psycholog James Gross, zajmujący się badaniem regulacji emocji, opisywał różne strategie wpływania na ich przebieg. Jedną z nich jest tłumienie ekspresji emocjonalnej, czyli ograniczanie widocznych oznak przeżywanych uczuć.

Wyobraźmy sobie osobę, która podczas spotkania słyszy niesprawiedliwą uwagę. Jest jej przykro, ale nie okazuje tego. Odpowiada spokojnie, a później wraca do swoich obowiązków. Z zewnątrz może wyglądać na zupełnie niewzruszoną. Nie oznacza to jednak, że przykrość zniknęła.

Ograniczenie widocznych reakcji nie musi zmniejszać samego przeżywania emocji. W niektórych sytuacjach tłumienie ekspresji emocji może również wiązać się z większym obciążeniem fizjologicznym lub utrudniać komunikację z innymi. Nie zawsze jednak musimy okazywać wszystko, co czujemy. Powstrzymanie reakcji bywa rozsądne, zwłaszcza gdy sytuacja wymaga opanowania. Problem może pojawić się wtedy, gdy ukrywanie emocji staje się jedynym dostępnym sposobem radzenia sobie.

Kiedy człowiek przestaje czuć to, co wcześniej?

Niektórzy nie muszą już próbować wyłączać emocji. W pewnym momencie sami zauważają, że reagują inaczej niż kiedyś. Dawniej łatwo się wzruszali, cieszyli na spotkania, przejmowali problemami bliskich. Teraz wiele rzeczy wydaje im się obojętnych. Wykonują obowiązki, rozmawiają z ludźmi, podejmują decyzje, ale mają wrażenie, jakby uczestniczyli w swoim życiu z boku. Takie doświadczenie bywa określane jako odrętwienie emocjonalne. Może pojawiać się w różnych okolicznościach, między innymi przy silnym lub przewlekłym stresie, po doświadczeniach traumatycznych, w przebiegu depresji czy niektórych innych problemów zdrowotnych. U części osób spłycenie przeżywania emocji może również występować podczas stosowania określonych leków.

Nie jest to jednak odrębna diagnoza, którą można postawić na podstawie samego poczucia obojętności. Ważne jest również odróżnienie odrętwienia od anhedonii, czyli zmniejszonej zdolności odczuwania przyjemności lub zainteresowania aktywnościami, które wcześniej sprawiały radość. Te doświadczenia mogą ze sobą współwystępować, ale nie oznaczają dokładnie tego samego.

Jeżeli ktoś od dłuższego czasu nie odczuwa radości, bliskości ani zainteresowania codziennymi sprawami, warto potraktować tę zmianę poważnie, zamiast uznawać ją za oznakę większej odporności.

Dlaczego obojętność może wydawać się bezpieczniejsza niż bliskość?

Po bolesnych doświadczeniach emocjonalny dystans może przynosić poczucie bezpieczeństwa. Ktoś, kto wielokrotnie zawiódł się na innych, zaczyna unikać rozmów o uczuciach. Nie mówi już, że tęskni. Nie przyznaje się do zazdrości. Gdy pojawia się konflikt, odpowiada, że nic go to nie obchodzi. Być może rzeczywiście potrzebuje więcej przestrzeni. Być może jednak obawia się, że okazanie uczuć ponownie narazi go na odrzucenie.

W takiej sytuacji obojętność może stać się sposobem chronienia siebie przed kolejnym zranieniem. Nie musi to być świadoma decyzja. Czasami człowiek dopiero po dłuższym czasie zauważa, że przestał mówić o swoich potrzebach i nie pozwala innym zbliżyć się do siebie. Trudność polega na tym, że emocjonalny dystans może ograniczać nie tylko ryzyko przykrości, lecz także możliwość budowania bliskości. Jeżeli konsekwentnie nie pokazujemy, co jest dla nas ważne, drugiej osobie trudniej nas poznać.

Czy tłumienie emocji naprawdę pomaga?

Lekarz podczas trudnego dyżuru, rodzic reagujący na niebezpieczne zachowanie dziecka czy osoba prowadząca ważną rozmowę zawodową nie zawsze mogą pozwolić sobie na natychmiastowe wyrażenie wszystkiego, co przeżywają. Odłożenie reakcji na później bywa potrzebne, ale znaczenie może mieć to, co dzieje się potem.

Jeśli po trudnym wydarzeniu znajdujemy czas, żeby zrozumieć własną reakcję, porozmawiać z kimś zaufanym albo spokojnie przemyśleć sytuację, chwilowe powstrzymanie emocji nie musi być problemem. Inaczej wygląda to wtedy, gdy przez miesiące lub lata konsekwentnie unikamy wszystkiego, co mogłoby wywołać nieprzyjemne uczucia.

Spokój a emocjonalne odcięcie. Jak rozpoznać różnicę?

Ktoś może powiedzieć: „Kiedyś wszystko przeżywałam, a teraz już niczym się nie przejmuję i jest mi z tym dobrze”.

Bywa, że człowiek rzeczywiście nauczył się inaczej podchodzić do trudnych sytuacji. Nadal czuje smutek, gdy coś straci, albo złość, gdy ktoś przekracza jego granice, ale nie reaguje już tak gwałtownie jak dawniej. Potrafi poczekać, zastanowić się i zdecydować, co chce zrobić. To może być oznaka lepszej regulacji emocji.

Zdarza się jednak, że pod słowami „już się nie przejmuję” kryje się brak zainteresowania, wyczerpanie albo poczucie oddalenia od siebie i innych. Osoba spokojna i osoba emocjonalnie odrętwiała mogą zachowywać się podobnie. Obie mogą mówić niewiele, nie podnosić głosu i nie okazywać silnych reakcji.

Warto więc przyjrzeć się nie tylko temu, jak reagujemy na trudne wydarzenia, ale również temu, czy nadal potrafimy cieszyć się przyjemnymi doświadczeniami, odczuwać bliskość i angażować się w sprawy, na których nam zależy.

Co zrobić, kiedy emocje stają się nie do zniesienia?

Gdy przeżycia są bardzo intensywne, trudno myśleć o ich rozumieniu. Czasem człowiek chce po prostu, żeby napięcie się skończyło. W takim momencie nie trzeba zmuszać się do natychmiastowego analizowania własnych uczuć. Można odłożyć trudną rozmowę, wyjść na chwilę z przytłaczającego otoczenia albo poprosić bliską osobę o obecność. Jeżeli jesteśmy bardzo zdenerwowani, warto też powstrzymać się od podejmowania decyzji, których konsekwencje trudno będzie później odwrócić. Kiedy napięcie nieco opadnie, można zastanowić się, co właściwie było w danej sytuacji tak trudne.

Czasem za złością kryje się poczucie niesprawiedliwości. Za lękiem obawa przed utratą czegoś ważnego. Smutek może towarzyszyć rozstaniu, zmianie życiowej albo niezaspokojonej potrzebie bliskości. Nie każda emocja ma jednak jedno ukryte znaczenie. Zdarza się też, że jesteśmy rozdrażnieni lub przygnębieni z wielu nakładających się powodów, których nie da się od razu rozpoznać.

Pomocne może być zadanie sobie prostego pytania: czego teraz potrzebuję?

Odpowiedzią nie zawsze będzie rozmowa o uczuciach. Niekiedy potrzebny jest odpoczynek, rozwiązanie konkretnego problemu, postawienie granicy albo zmiana sytuacji, która od dawna nas obciąża. Jeżeli jednak emocje regularnie stają się tak intensywne, że utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto skorzystać z pomocy psychologa lub psychoterapeuty.

Niektórym osobom pomaga zwrócenie uwagi na to, jak trudne przeżycia odczuwane są w ciele. Jednym z podejść wykorzystujących taką obserwację jest focusing, opisany szerzej w artykule „Focusing w terapii: praca z ciałem, gdy słowa nie wystarczają”

Co, jeśli nie chcę już niczego czuć?

To zdanie warto potraktować poważnie.

"Nie chcę nić czuć" może oznaczać chwilową frustrację po wyjątkowo trudnym dniu. Może też świadczyć o długotrwałym przeciążeniu, poczuciu bezradności albo cierpieniu, z którym coraz trudniej radzić sobie samemu. Nie trzeba czekać, aż sytuacja stanie się skrajnie trudna, żeby poszukać wsparcia.

Szczególnie ważne jest to wtedy, gdy obojętność utrzymuje się przez dłuższy czas, znika zainteresowanie wcześniej lubianymi zajęciami, pogarsza się sen, trudno wykonywać codzienne obowiązki albo pojawia się poczucie beznadziei.

Jeżeli emocjonalne odrętwienie pojawiło się po rozpoczęciu przyjmowania leków lub zmianie ich dawkowania, należy omówić to z lekarzem prowadzącym. Nie powinno się samemu odstawiać leczenia.

A jeśli pragnieniu, żeby niczego nie czuć, towarzyszą myśli o zrobieniu sobie krzywdy lub odebraniu sobie życia, potrzebna jest pilna pomoc specjalistyczna.

Czy naprawdę potrzebujemy wszystkich emocji?

Nie musimy lubić tego, co czujemy. Złość bywa męcząca. Strach potrafi ograniczać nasze decyzje. Smutek może odbierać energię do codziennych czynności. Trudno oczekiwać, że będziemy przyjmować każde z tych doświadczeń z wdzięcznością. Emocje są jednak częścią sposobu, w jaki reagujemy na wydarzenia, relacje i własne potrzeby. Mogą zwracać uwagę na to, co dla nas ważne, choć nie zawsze trafnie oceniają sytuację i nie zawsze podpowiadają najlepsze rozwiązanie.

Dlatego nie trzeba automatycznie kierować się każdą emocją. Można czuć złość i nie powiedzieć czegoś krzywdzącego. Można odczuwać lęk i mimo to podjąć ważną decyzję. Można być smutnym, a jednocześnie pozwolić sobie na przyjemne spotkanie z bliską osobą.

Być może właśnie tego najczęściej szukamy, pytając, jak wyłączyć emocje. Nie całkowitej obojętności, lecz możliwości przeżywania trudnych sytuacji bez poczucia, że tracimy nad sobą kontrolę.

Autor: Redakcja Psycheo
Konsultacja merytoryczna: Katarzyna Kaczmarek - psycholog, certyfikowany psychoterapeuta, certyfikowany specjalista psychoterapii uzależnień. Celem publikacji jest rzetelna psychoedukacja oraz wsparcie osób poszukujących pomocy psychologicznej. 

Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy.

FAQ - najczęstsze pytania o wyłoczenie emocji

1. Czy można całkowicie wyłączyć emocje?

Nie istnieje prosta, świadomie uruchamiana metoda, która pozwala całkowicie wyłączyć wszystkie emocje. Możemy regulować ich intensywność, ograniczać sposób wyrażania uczuć lub odwracać uwagę od trudnych przeżyć. U niektórych osób pojawia się też odrętwienie emocjonalne, ale nie jest ono tym samym co świadome panowanie nad emocjami.

2. Dlaczego nagle nic nie czuję?

Poczucie emocjonalnej obojętności może mieć różne przyczyny, między innymi silny stres, przemęczenie, doświadczenia traumatyczne, depresję lub działanie niektórych leków. Jeśli taki stan utrzymuje się, nasila albo niepokoi, warto skonsultować się ze specjalistą.

3. Czy tłumienie emocji jest szkodliwe?

Nie zawsze. Chwilowe powstrzymanie reakcji może być przydatne. Trudności mogą pojawiać się wtedy, gdy tłumienie staje się dominującym sposobem radzenia sobie, szczególnie jeśli utrudnia rozumienie własnych potrzeb i komunikację z innymi.

4. Jak nie przejmować się wszystkim tak mocno?

Pomocne może być rozpoznanie sytuacji, które wywołują najsilniejsze reakcje, zadbanie o odpoczynek, ograniczenie przeciążenia oraz uczenie się elastycznego reagowania. Nie chodzi o pozbycie się wrażliwości, ale o to, żeby emocje nie musiały za każdym razem przejmować kontroli nad zachowaniem.

5. Czy brak emocji oznacza depresję?

Emocjonalne odrętwienie może pojawiać się z różnych powodów. W depresji często występuje utrata zainteresowań i zdolności odczuwania przyjemności, ale sama obojętność nie wystarcza do rozpoznania tego zaburzenia.

6. Czy psychoterapia pomaga osobom, które odcinają się od emocji?

Może pomóc w rozpoznawaniu własnych przeżyć, zrozumieniu sposobów radzenia sobie i rozwijaniu bardziej elastycznej regulacji emocji. Rodzaj pomocy powinien zależeć od przyczyn i nasilenia trudności.

Bibliografia:

• Maruszewski T. Ścigała E., Emocje, aleksytymia, poznanie” (1998) Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań
• Ekman P. Emocje ujawnione. Odkryj, co ludzie chcą przed Tobą zataić, i dowiedz się czegoś więcej o sobie (2012) Wydawnictwo Helion, seria Sensus
• Oatley K., Jennifer M. Jenkins Zrozumieć emocje Wydawnictwo Naukowe PWN
• James J. Gross  Emotion Regulation: Current Status and Future Prospects (2015) Psychological Inquiry, 26(1), 1–26.