01 Czym jest anoreksja?
Anoreksja (jadłowstręt psychiczny) to zaburzenie odżywiania, w którym osoba ogranicza jedzenie lub podejmuje inne działania prowadzące do utraty masy ciała albo podtrzymywania zbyt niskiej masy ciała. Towarzyszą temu silna obawa przed przytyciem oraz zaburzony sposób przeżywania własnego ciała i oceniania jego masy.
Inne określenia: jadłowstręt psychiczny, anorexia nervosa.
ICD-10: F50.0 - jadłowstręt psychiczny.
ICD-11: 6B80 - jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa).
Anoreksja nie oznacza po prostu braku apetytu. Osoba może odczuwać głód, a jednocześnie obawiać się jedzenia i jego konsekwencji. Ograniczanie posiłków może stopniowo zajmować coraz więcej miejsca w codziennym życiu.
Kryteria jadłowstrętu psychicznego obejmują:
Znacząco obniżona masa ciała - BMI wynoszące 17,5 lub mniej. U dzieci przed pokwitaniem problem może polegać na nieosiąganiu oczekiwanego przyrostu masy ciała.
Utratę masy ciała wywoływaną lub podtrzymywaną przez osobę - poprzez ograniczanie jedzenia, a niekiedy również prowokowanie wymiotów, stosowanie środków przeczyszczających lub moczopędnych, preparatów tłumiących apetyt czy wyczerpujące ćwiczenia.
Zaburzony obraz własnego ciała - z utrzymującą się obawą przed przytyciem i narzucaniem sobie zbyt niskiej granicy masy ciała.
Zaburzenia hormonalne - między innymi brak miesiączki, a u mężczyzn spadek zainteresowania seksualnego i potencji.
Opóźnienie lub zahamowanie dojrzewania, jeżeli zaburzenie rozpoczyna się przed okresem pokwitania.
To opis kryteriów wg ICD-10, a nie lista do samodzielnego diagnozowania się. Nie trzeba osiągnąć określonego BMI ani utracić miesiączki, żeby potrzebować pomocy. Decyzji o leczeniu nie należy opierać na pojedynczym wskaźniku masy ciała.
02 Jak anoreksja może się objawiać?
Anoreksja nie zawsze od początku jest rozpoznawana jako problem. Zmiany mogą być tłumaczone dietą, troską o zdrowie albo potrzebą poprawienia kondycji. Z czasem zasady dotyczące jedzenia stają się coraz bardziej sztywne, a ich naruszenie wywołuje silny lęk.
Poniższe przykłady pokazują możliwe doświadczenia. Nie każda osoba będzie przejawiać wszystkie z nich.
Ograniczanie jedzenia
Osoba może pomijać posiłki, zmniejszać porcje lub stopniowo wykluczać kolejne produkty. Jedzenie zaczyna podlegać zasadom, od których trudno odstąpić.
Przykład: osoba odczuwa głód, ale rezygnuje z posiłku, ponieważ uznaje, że tego dnia „zjadła już za dużo”.
Silny lęk przed przytyciem
Posiłek, zmiana planu jedzenia lub zauważona zmiana masy ciała mogą wywoływać duże napięcie.
Mogą pojawiać się myśli: „Jeżeli zjem więcej, stracę kontrolę”. „Nie mogę pozwolić sobie na przytycie”.
Zapewnienia bliskich, że osoba jest bardzo szczupła, nie muszą zmniejszać tego lęku.
Zaburzony obraz własnego ciała
Osoba może postrzegać swoje ciało jako zbyt duże mimo znacznej utraty masy ciała. Może też uzależniać poczucie własnej wartości od wyglądu i przestrzegania zasad jedzenia.
Przykład: po usłyszeniu, że jest zbyt szczupła, nadal koncentruje się na części ciała, którą uważa za „za grubą”.
Kontrolowanie ciała i masy ciała
Osoba może:
często się ważyć,
sprawdzać wygląd w lustrze,
mierzyć lub porównywać części ciała,
wielokrotnie szukać potwierdzenia, że nie przytyła.
Wynik takiego sprawdzania może wpływać na samopoczucie i decyzje dotyczące kolejnych posiłków.
Napięcie wokół posiłków
Jedzenie może trwać długo i wiązać się z określonymi rytuałami. Trudne bywają posiłki przygotowane przez innych oraz sytuacje, w których osoba nie zna dokładnego składu potrawy.
Przykład: zaproszenie do restauracji wywołuje niepokój już kilka dni wcześniej, ponieważ oznacza jedzenie poza ustalonym planem.
Nadmierna aktywność fizyczna
Ruch może stawać się obowiązkiem podporządkowanym kontroli masy ciała. Odpoczynek wywołuje wtedy poczucie winy.
Przykład: mimo osłabienia lub kontuzji osoba czuje, że musi wykonać trening, aby móc spokojniej zjeść.
U części osób występują również wymioty lub nadużywanie preparatów mających wpływać na masę ciała. Nie są one obecne u każdej osoby z anoreksją.
Silne skupienie na jedzeniu
Myśli o jedzeniu, masie ciała i planowaniu posiłków mogą zajmować znaczną część dnia.
Przykład: osoba ma trudność ze śledzeniem rozmowy, ponieważ stale zastanawia się nad wcześniejszym posiłkiem i tym, co będzie mogła zjeść później.
Osłabienie i zmiany w funkcjonowaniu organizmu
Niedożywieniu mogą towarzyszyć:
zmęczenie i osłabienie,
uczucie zimna,
zawroty głowy lub omdlenia,
trudności z koncentracją,
zaburzenia miesiączkowania,
spadek libido,
zaburzenia hormonalne i metaboliczne.
U dzieci i nastolatków mogą występować zahamowanie wzrastania lub opóźnienie dojrzewania.
03 Jak może wyglądać w relacjach?
Anoreksja może utrudniać wspólne posiłki, spotkania i spontaniczne wyjścia. Osoba może wycofywać się z kontaktów, aby uniknąć jedzenia przy innych albo rozmów o swoim zdrowiu. Troska bliskich bywa odbierana jako nacisk lub próba odebrania kontroli.
Przykład: propozycja wspólnego obiadu wywołuje napięcie, ponieważ osoba obawia się zarówno posiłku, jak i komentarzy dotyczących tego, ile zje.
Mogą pojawiać się:
ukrywanie trudności związanych z jedzeniem,
konflikty wokół posiłków i aktywności fizycznej,
rozdrażnienie podczas rozmów o zdrowiu,
poczucie niezrozumienia i osamotnienia.
Pomaga spokojne nazywanie obserwowanych trudności, na przykład: „Widzę, że jedzenie wywołuje u ciebie dużo napięcia i że jesteś coraz bardziej osłabiona. Chcę pomóc ci znaleźć wsparcie”.
04 Skąd się bierze?
Anoreksja ma wieloczynnikowe podłoże. Znaczenie mają wzajemnie powiązane czynniki biologiczne, społeczno-kulturowe oraz psychologiczne.
W indywidualnej historii mogą występować między innymi silna potrzeba kontroli, trudności z regulowaniem emocji, perfekcjonizm lub presja dotycząca wyglądu. Nie tworzą one jednak jednego obowiązkowego profilu osoby z anoreksją.
Samo niedożywienie może pogłębiać trudności w myśleniu, przeżywaniu emocji i codziennym funkcjonowaniu, utrudniając zmianę zachowania.
Nie można sprowadzić anoreksji do jednej przyczyny ani przypisywać winy osobie chorującej lub jej rodzinie.
05 Jak radzić sobie?
Leczenie powinno obejmować zarówno stan fizyczny, jak i trudności psychiczne. Ważne są odbudowa odżywienia, psychoterapia dostosowana do wieku i potrzeb oraz regularna ocena zdrowia. U dzieci i młodzieży istotną rolę może odgrywać terapia angażująca rodzinę. Leki nie powinny stanowić jedynej metody leczenia anoreksji.
Pierwszym krokiem może być rozmowa z lekarzem oraz specjalistą zajmującym się zaburzeniami odżywiania. Ocena uwzględnia historię jedzenia i zmian masy ciała, stan psychiczny, badanie fizyczne oraz w zależności od potrzeb badania laboratoryjne i EKG.
Przy znacznym niedożywieniu odbudowa odżywienia wymaga nadzoru medycznego ze względu na ryzyko powikłań metabolicznych, określanych jako zespół ponownego odżywienia. Jest to powód do szybkiego zorganizowania bezpiecznej pomocy.
Bliscy mogą wspierać leczenie przez obecność, pomoc w organizowaniu konsultacji i ograniczenie komentarzy oceniających wygląd.
06 Czy można wyjść?
Powrót do zdrowia jest możliwy. Przebieg i czas leczenia są indywidualne. Zdrowienie obejmuje poprawę stanu odżywienia i zdrowia fizycznego, ale także zmniejszenie lęku przed jedzeniem, większą elastyczność oraz odzyskiwanie miejsca na relacje, zainteresowania i codzienne życie.
Mogą zdarzać się nawroty anoreksji. Warto wtedy ponownie sięgnąć po wsparcie i przeanalizować, co zwiększa obciążenie.
07 Kiedy warto szukać pomocy?
Warto zgłosić się po pomoc, gdy ograniczanie jedzenia, lęk przed przytyciem lub kontrolowanie masy ciała zaczynają wpływać na zdrowie i codzienne funkcjonowanie. Nie trzeba czekać na widoczne wychudzenie.
Omdlenia, znaczne osłabienie, odwodnienie, kołatanie serca lub szybkie pogarszanie się stanu wymagają pilnej oceny medycznej. O potrzebie hospitalizacji decyduje całość stanu zdrowia, a nie sam wynik BMI.
W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia należy zadzwonić pod numer 112.
08 FAQ - najczęstsze pytania dotyczące anoreksji
Czy anoreksja oznacza brak głodu?
Nie. Osoba może odczuwać głód, ale ograniczać jedzenie z powodu lęku przed przytyciem lub sztywnych zasad dotyczących posiłków.
Czy trzeba mieć niedowagę, żeby potrzebować pomocy?
Nie. Niska masa ciała należy do kryteriów F50.0 w przesłanym ICD-10, ale poważne trudności mogą występować również w jadłowstręcie atypowym i innych zaburzeniach odżywiania.
Czy zachowana miesiączka wyklucza problem?
Nie. Przesłane ICD-10 opisuje zarówno wyjątek związany ze stosowaniem hormonów, jak i możliwość rozpoznania postaci atypowej przy braku części podstawowych objawów.
Czy anoreksja dotyczy tylko dziewcząt i młodych kobiet?
Nie. Może występować również u chłopców, mężczyzn i osób w innych grupach wiekowych.
Czy w anoreksji mogą występować napady objadania się i wymioty?
Tak. Ich obecność nie oznacza automatycznie bulimii. Rozpoznanie wymaga oceny całego obrazu zaburzenia.
Czy wystarczy powiedzieć osobie, żeby zaczęła jeść?
Zwykle nie. Jedzenie może wywoływać silny lęk, a niedożywienie dodatkowo utrudniać zmianę. Potrzebne są wsparcie i odpowiednio dobrane leczenie.
Czy sam wygląd pozwala ocenić powagę sytuacji?
Nie. Ważne są także sposób odżywiania, tempo zmian masy ciała, stan fizyczny i psychiczny oraz wpływ trudności na życie.
09 Źródło
Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa.
Bilikiewicz A. Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.