01 Czym jest ADHD?

ADHD (Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Deficytem Uwagi) to zaburzenie neurorozwojowe wpływające na uwagę, impulsywność oraz poziom aktywności. Objawy ADHD mogą występować zarówno u dzieci, jak i dorosłych, wpływając na organizację codziennych obowiązków, naukę, pracę oraz relacje z innymi.

Objawy zaczynają się w dzieciństwie, choć rozpoznanie może nastąpić dopiero w dorosłości. Nie u wszystkich osób widoczna jest wyraźna nadruchliwość.

Inne określenia

ADHD - od angielskiego attention deficit hyperactivity disorder.

Po polsku: zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. W ICD-10 stosuje się określenia „zaburzenia hiperkinetyczne” oraz „zaburzenie aktywności i uwagi”.

Można również spotkać skrót ADD, dawniej używany do opisywania trudności z uwagą bez wyraźnej nadpobudliwości. Współcześnie taki obraz może odpowiadać ADHD z przewagą nieuwagi.

ICD-10

F90.0 - zaburzenie aktywności i uwagi

ICD-11

6A05 - ADHD, zaliczane do zaburzeń neurorozwojowych

02 Jak może się objawiać?

ADHD nie zawsze wygląda jak dziecko, które nie potrafi usiedzieć w miejscu. U części osób bardziej widoczne są niedokończone zadania, zapominanie, dezorganizacja lub poczucie wewnętrznego niepokoju.

Trudności z utrzymaniem uwagi

Osoba może chcieć słuchać lub pracować, ale jej uwaga odrywa się od zadania. Szczególnie trudne bywają czynności długie i powtarzalne.

Przykład: podczas czytania instrukcji osoba kilkakrotnie wraca do tego samego akapitu, ponieważ zauważa, że myślami była już gdzie indziej. „Czytam, ale nie wiem, co właśnie przeczytałam.”

Rozpoczynanie wielu czynności i trudność z ich kończeniem

Nowy bodziec lub pomysł może odciągać od aktualnego zajęcia.

Przykład: osoba zaczyna odpowiadać na wiadomość, zauważa dokument do uzupełnienia, a następnie przypomina sobie o praniu. Po godzinie kilka czynności jest rozpoczętych, ale żadna nie została zakończona.

Trudności z organizacją

Osoba może wiedzieć, co trzeba zrobić, ale mieć trudność z ustaleniem kolejności działań, rozpoczęciem pracy lub oszacowaniem czasu.

Może:

• odkładać zadania wymagające dłuższego skupienia,
• zapominać o terminach,
• gubić potrzebne przedmioty,
• spóźniać się mimo zamiaru wyjścia na czas.

Przykład: przygotowanie do wyjścia przedłuża się, ponieważ trzeba znaleźć klucze, dokumenty i telefon. „Wiem, co mam zrobić, ale nie wiem, od czego zacząć.”

Nadruchliwość lub wewnętrzny niepokój

U dziecka może być widoczne bieganie, wstawanie z miejsca lub ciągłe wiercenie się. U dorosłego może dominować poczucie, że trudno pozostawać bez ruchu lub odpoczywać.

Osoba może:

• poruszać nogą lub obracać przedmiot w dłoniach,
• często zmieniać pozycję,
• dużo mówić,
• odczuwać potrzebę ciągłego zajęcia.

Przykład: podczas spotkania osoba pozostaje na krześle, ale przez cały czas porusza stopą i z trudem powstrzymuje potrzebę wstania.

Impulsywność

Reakcja może pojawić się, zanim osoba zdąży ją przemyśleć.

Może:

• przerywać wypowiedzi,
• odpowiadać przed końcem pytania,
• mieć trudność z czekaniem na swoją kolej,
• podejmować decyzje bez rozważenia skutków.

Przykład: podczas rozmowy osoba natychmiast wypowiada skojarzenie, mimo że rozmówca jeszcze nie skończył.„Powiedziałam to, zanim zdążyłam się zastanowić.”

Silne reakcje na frustrację

Części osób towarzyszą trudności z regulowaniem emocji. Napięcie może szybko narastać, zwłaszcza podczas przeciążenia lub niepowodzenia. Nie jest to jednak samodzielne kryterium ADHD.

Przykład: drobny problem podczas wykonywania zadania wywołuje gwałtowne rozdrażnienie, a po uspokojeniu pojawia się żal z powodu reakcji. 

Przykłady ilustrują możliwe doświadczenia. Podobne trudności mogą mieć inne przyczyny, a pojedyncze zachowanie nie wystarcza do rozpoznania ADHD.

03 Jak może wyglądać w relacjach?

Zapominanie może być odbierane jako brak zaangażowania

Osoba może pamiętać, że rozmowa była ważna, ale zapomnieć o ustalonym terminie lub zadaniu.

Przykład: zapomina zrobić umówione zakupy, a partner odbiera to jako zlekceważenie wspólnych potrzeb.

Przerywanie może utrudniać rozmowę

Impulsywność i obawa przed utratą myśli mogą prowadzić do wchodzenia w słowo.

Przykład: osoba chce pokazać zainteresowanie, opowiadając podobną historię, ale rozmówca czuje, że nie został wysłuchany.

Obowiązki mogą stawać się źródłem napięcia

Trudności z organizacją mogą powodować nierówny podział codziennych zadań. Pomocne bywają konkretne ustalenia, wspólne przypomnienia i podział większych obowiązków na mniejsze kroki.

Wyjaśnienie trudności pozwala szukać rozwiązań. Nie odbiera znaczenia potrzebom drugiej osoby.

04 Skąd się bierze?

ADHD ma złożone podłoże, w którym istotną rolę odgrywają czynniki genetyczne i rozwój układu nerwowego. Nie ma jednej przyczyny wspólnej dla wszystkich osób.

Nie ma podstaw, aby sprowadzać ADHD do „złego wychowania” lub braku dyscypliny. Warunki otoczenia mogą jednak łagodzić albo nasilać codzienne trudności. 

05 Rodzaje ADHD

Z przewagą nieuwagi
Dominują trudności ze skupieniem, organizacją, pamiętaniem o obowiązkach i kończeniem zadań. Nadruchliwość może być mało widoczna.

Z przewagą nadpobudliwości i impulsywności
Dominują nadmierna aktywność, niepokój ruchowy, trudność z czekaniem i powstrzymaniem reakcji.

Postać mieszana
Występują zarówno istotne trudności z uwagą, jak i nadpobudliwość oraz impulsywność.

Obraz ADHD może zmieniać się wraz z wiekiem i wymaganiami otoczenia

06 Jak radzić sobie?

Dostosować organizację dnia

Pomocne mogą być:

• krótkie listy zadań,
• przypomnienia i widoczny kalendarz,
• stałe miejsce na klucze i dokumenty,
• dzielenie obowiązków na konkretne kroki,
• przerwy na ruch i ograniczenie rozpraszających bodźców.

Skorzystać z odpowiedniego wsparcia

Psychoedukacja i interwencje psychologiczne pomagają rozwijać strategie organizacyjne oraz radzić sobie z trudnościami. U dzieci ważna jest współpraca z rodzicami i szkołą.

Omówić leczenie z lekarzem

Leki mogą zmniejszać objawy ADHD. Dobór zależy m.in. od wieku, nasilenia trudności i stanu zdrowia; wymaga monitorowania skuteczności i działań niepożądanych. Plan pomocy powinien uwzględniać również dostosowania w szkole lub pracy. 

07 Czy można wyjść?

ADHD może utrzymywać się w dorosłości, ale jego obraz i nasilenie mogą się zmieniać. U części osób objawy słabną.

Leczenie i odpowiednie strategie mogą wyraźnie poprawić funkcjonowanie. Celem jest większa samodzielność i mniejsze obciążenie codziennymi trudnościami. 

08 Kiedy warto szukać pomocy?

Gdy trudności z uwagą, organizacją, aktywnością lub impulsywnością:

• regularnie utrudniają naukę, pracę lub relacje,
• występują w więcej niż jednym obszarze życia,
• prowadzą do częstych niepowodzeń mimo podejmowanych starań,
• powodują duże przeciążenie lub obniżenie samooceny.

Diagnoza wymaga oceny obecnego funkcjonowania i historii rozwoju. Sam test internetowy lub wynik badania uwagi nie wystarcza. Warto zgłosić się do specjalisty mającego doświadczenie w diagnozie ADHD w danej grupie wiekowej

09 FAQ - najczęstsze pytania dotyczące ADHD

Czy ADHD występuje tylko u dzieci?
Nie. Może utrzymywać się przez całe życie, a czasem zostaje rozpoznane dopiero w dorosłości.

Czy każda osoba z ADHD jest nadruchliwa?
Nie. Możliwa jest postać z przewagą nieuwagi.

Czy dobre wyniki w nauce wykluczają ADHD?
Nie. Trzeba ocenić całe funkcjonowanie oraz wysiłek potrzebny do radzenia sobie, nie tylko oceny.

Czy ADHD oznacza agresję lub zaburzenia zachowania?
Nie. Zaburzenia zachowania są odrębnym rozpoznaniem. Mogą współwystępować z ADHD, ale nie są jego konieczną cechą.

Czy można mieć jednocześnie ADHD i autyzm?
Tak. Współczesna diagnostyka dopuszcza oba rozpoznania. W takim przypadku plan wsparcia powinien uwzględniać potrzeby wynikające z obu. 

10 Źródło

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa.