01 Inne określenia

Stany lękowe, potocznie „nerwica” lub „nerwica lękowa”.

Określenia te nie są w pełni zamienne. „Nerwica” jest terminem historycznym i potocznym, a zaburzenia lękowe obejmują kilka różnych rozpoznań. Samo odczuwanie lęku nie oznacza zaburzenia.

ICD-10

Zaburzenia lękowe znajdują się przede wszystkim w dwóch grupach:

F40 - zaburzenia lękowe w postaci fobii: agorafobia, fobie społeczne i fobie specyficzne.
F41 - inne zaburzenia lękowe: m.in. zaburzenie lękowe z napadami lęku, zaburzenie lękowe uogólnione oraz zaburzenie depresyjne i lękowe mieszane.

ICD-11

6B00 zaburzenia lękowe lub związane ze strachem

02 Czym są zaburzenia lękowe?

Zaburzenia lękowe to grupa zaburzeń, w których strach, niepokój lub zamartwianie się są nadmierne, trudne do opanowania i powodują cierpienie albo ograniczają codzienne życie.

Lęk może dotyczyć konkretnych sytuacji, pojawiać się w postaci nagłych napadów lub towarzyszyć wielu codziennym sprawom. Osoba może rozumieć, że zagrożenie jest niewielkie, a mimo to odczuwać silne napięcie.

Lęk sam w sobie jest naturalną emocją. Przy rozpoznaniu zaburzenia znaczenie mają jego nasilenie, czas trwania i wpływ na funkcjonowanie

03 Jak zaburzenia lękowe mogą się objawiać?

Zaburzenia lękowe nie zawsze są widoczne na pierwszy rzut oka. Osoba może pracować, uczyć się i spotykać z innymi, a jednocześnie doświadczać silnego niepokoju lub organizować swoje życie tak, aby unikać sytuacji wywołujących lęk.

Uporczywe zamartwianie się

Osoba może przewidywać zagrożenia i niepowodzenia. Trudno jej odsunąć obawy, a po jednej szybko pojawia się kolejna.

Przykład: bliska osoba nie odpowiada na wiadomość. Pojawia się myśl, że mogła mieć wypadek, a skupienie się na innych zajęciach staje się trudne.

W głowie mogą pojawiać się myśli: „A co, jeśli stanie się coś złego?”, „Muszę być przygotowana na najgorsze.”

Stałe napięcie i trudność z odprężeniem

Osoba może czuć się tak, jakby przez cały czas musiała być gotowa na zagrożenie. Nawet podczas odpoczynku trudno jej się rozluźnić.

Może:

• napinać mięśnie,
• mieć trudność ze spokojnym siedzeniem,
• odczuwać napięciowe bóle głowy,
• mieć trudności z koncentracją.

Przykład: obowiązki są już zakończone, ale osoba nadal odczuwa niepokój i zastanawia się, czy o czymś nie zapomniała.

Objawy odczuwane w ciele

Lęk może wywoływać wyraźne dolegliwości fizyczne. Czasami to właśnie one zwracają uwagę jako pierwsze.

Osoba może odczuwać:

• przyspieszone bicie serca,
• duszność lub przyspieszony oddech,
• drżenie rąk i pocenie się,
• zawroty głowy,
• suchość w ustach,
• nudności lub dyskomfort w brzuchu.

Przykład: przed spotkaniem serce zaczyna mocno bić, dłonie się pocą, a w brzuchu pojawia się ścisk.

Objawy są realne, ale nie są swoiste dla lęku. Nowych lub nietypowych dolegliwości nie należy automatycznie przypisywać zaburzeniu lękowemu.

Nagłe napady silnego lęku

U części osób lęk pojawia się gwałtownie i szybko narasta. Objawom fizycznym może towarzyszyć poczucie, że dzieje się coś niebezpiecznego.

Mogą pojawić się myśli: „Zaraz zemdleję.” „Tracę kontrolę.” „Boję się, że umrę.”

Przykład: podczas jazdy autobusem osoba nagle odczuwa kołatanie serca i duszność. Chce jak najszybciej wysiąść.

Może również pojawić się poczucie nierealności otoczenia lub odłączenia od siebie. Nie każda osoba z zaburzeniem lękowym doświadcza napadów paniki.

Lęk przed kolejnym napadem lub trudną sytuacją

Niepokój może pojawiać się z wyprzedzeniem  już na samą myśl o wydarzeniu. Osoba obawia się zarówno sytuacji, jak i własnej reakcji.

Przykład: kilka dni przed podróżą zaczyna zastanawiać się, czy w pociągu pojawi się atak paniki i czy będzie mogła uzyskać pomoc. „A co, jeśli znowu mnie to spotka?”

Unikanie i szukanie poczucia bezpieczeństwa

Aby zmniejszyć lęk, osoba może rezygnować z określonych aktywności lub podejmować je tylko w warunkach, które dają jej poczucie bezpieczeństwa.

Może:

• unikać tłumów, sklepów lub komunikacji publicznej,
• rezygnować z podróży,
• wychodzić z domu tylko z bliską osobą,
• wybierać miejsca blisko wyjścia,
• omijać konkretną sytuację, np. lot samolotem.

Przykład: osoba robi zakupy wyłącznie z kimś bliskim, ponieważ boi się, że sama nie poradzi sobie w razie silnego lęku.

Unikanie może przynosić chwilową ulgę, a jednocześnie coraz bardziej ograniczać życie.

Silna obawa przed oceną

W lęku społecznym osoba może obawiać się krytyki, ośmieszenia lub tego, że inni zauważą jej zdenerwowanie.

Może:

• nie zabierać głosu mimo chęci wypowiedzenia się,
• unikać jedzenia przy innych,
• rezygnować z poznawania nowych osób,
• obawiać się zaczerwienienia twarzy lub drżenia rąk.

Przykład: podczas spotkania osoba zna odpowiedź na pytanie, ale milczy, ponieważ myśli: „Jeśli głos mi zadrży, wszyscy to zauważą.”

Opisane objawy mogą występować w różnych połączeniach. Pojedynczy objaw nie wystarcza do rozpoznania zaburzenia.

04 Jak zaburzenia lękowe mogą wyglądać w relacjach?

Lęk może utrudniać bliskość i kontakty społeczne, nawet gdy osoba bardzo ich potrzebuje.

Wycofywanie się ze spotkań

Osoba może odwoływać plany, ponieważ obawia się oceny lub wystąpienia objawów przy innych.

Przykład: chce spotkać się z przyjaciółmi, ale przed wyjściem napięcie staje się tak silne, że zostaje w domu. Bliscy mogą odebrać to jako brak zainteresowania.

Potrzeba uspokajania

Obawy o bezpieczeństwo bliskich mogą prowadzić do częstego szukania potwierdzenia, że wszystko jest w porządku.

Przykład: osoba kilkakrotnie pyta, czy partner bezpiecznie dotarł na miejsce. Odpowiedź przynosi ulgę, ale po pewnym czasie niepokój wraca.

Potrzeba towarzystwa

Samodzielne wyjścia mogą być trudne, zwłaszcza w agorafobii.

Przykład: osoba prosi kogoś bliskiego, aby towarzyszył jej w drodze do pracy lub podczas zakupów, ponieważ obawia się pozostania bez pomocy.

Pomocne jest spokojne słuchanie i wspieranie uzgodnionych, małych kroków. Warto wspólnie ustalić, jakie wsparcie pomaga odzyskiwać samodzielność.

Powyższe sytuacje są przykładami możliwych doświadczeń, a nie kryteriami diagnostycznymi.

05 Skąd się biorą zaburzenia lękowe??

Zaburzenia lękowe zwykle nie mają jednej przyczyny. Powstają w wyniku współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Znaczenie mogą mieć predyspozycje, przewlekły stres, doświadczenia przemocy, straty i inne trudne wydarzenia. 

Warto odróżnić przyczyny od mechanizmów podtrzymujących problem. Unikanie, przewidywanie najgorszych scenariuszy i obawa przed własnymi objawami mogą utrwalać lęk. Dlatego terapia obejmuje również zmianę sposobu reagowania na niepokój. 

06 Jak radzić sobie z zaburzeniami lękowymi?

Poznać mechanizm lęku
Zrozumienie związku między myślami, reakcjami ciała i zachowaniem pomaga rozpoznawać, co nasila trudności.

Skorzystać z psychoterapii
Jedną z dobrze przebadanych metod jest terapia poznawczo-behawioralna. Może obejmować pracę nad przewidywaniem zagrożeń i stopniowy powrót do bezpiecznych, ale unikanych sytuacji.

Rozważyć z lekarzem leki
Farmakoterapia może być pomocna, zależnie od rozpoznania, nasilenia objawów i odpowiedzi na dotychczasowe leczenie. Nie każda osoba jej potrzebuje. 

Wspierać codzienną regenerację
Regularny sen, ruch, ograniczenie kofeiny i alkoholu oraz ćwiczenia relaksacyjne mogą wspierać radzenie sobie z napięciem. 

07 Czy można wyjść z zaburzeń lękowych?

Objawy mogą ustąpić lub wyraźnie się zmniejszyć, a codzienne funkcjonowanie poprawić. Istnieją skuteczne metody leczenia zaburzeń lękowych. 

Zdrowienie może oznaczać powrót do spotkań, podróży i podejmowania decyzji bez podporządkowywania ich lękowi. Naturalny niepokój nadal może się pojawiać.

Jeżeli pierwsza metoda nie pomaga wystarczająco, warto omówić ze specjalistą zmianę sposobu leczenia

08 Kiedy warto szukać pomocy?

Warto zgłosić się po pomoc, gdy lęk:

• utrudnia pracę, naukę, sen lub relacje,
• powoduje rezygnowanie z ważnych aktywności,
• wiąże się z nawracającymi napadami paniki,
• nasila się lub jest trudny do opanowania,
• prowadzi do coraz większego ograniczania wychodzenia z domu.

Można zacząć od psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry. Nie trzeba czekać, aż problem stanie się bardzo poważny. Ocena powinna uwzględniać również stan zdrowia fizycznego i inne współwystępujące trudności

09 FAQ - najczęstsze pytania dotyczące zaburzeń lękowych

Czy każdy lęk oznacza zaburzenie?
Nie. Lęk jest naturalną emocją. Znaczenie ma to, jak jest nasilony, jak długo się utrzymuje i czy ogranicza życie.

Czy atak paniki oznacza zaburzenie lękowe?
Nie. Napady mogą występować również w innych zaburzeniach. Pojedynczy napad nie przesądza o rozpoznaniu.

Czy objawy fizyczne są „wymyślone”?
Nie. Lęk może wywoływać rzeczywiste dolegliwości. Jednocześnie podobne objawy mogą mieć inne przyczyny, dlatego nie należy samodzielnie zakładać, że wynikają wyłącznie z lęku.

Czy można mieć jednocześnie lęk i depresję?
Tak. Specjalista ocenia, czy objawy uzasadniają dwa rozpoznania, czy odpowiadają zaburzeniu mieszanemu.

Czy brak lęku w domu oznacza, że problem minął?
Niekoniecznie. Osoba może odczuwać niewiele lęku dzięki unikaniu trudnych sytuacji. Ważne jest również to, jak bardzo ograniczone pozostaje jej życie.

10 Źródło

• Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa. 
• Bilikiewicz A. Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. 
• Jarema M., Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Gdańsk: Via Medica.
• Jarema M., Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.