01 Czym są uzależnienia behawioralne?

Uzależnienia behawioralne to uzależnienia związane z wykonywaniem określonych czynności, a nie z przyjmowaniem substancji psychoaktywnych. Osoba odczuwa silną potrzebę powtarzania danego zachowania, ma trudność z jego ograniczeniem i kontynuuje je mimo negatywnych konsekwencji.

Czynność, która wcześniej była źródłem przyjemności lub sposobem na odprężenie, zaczyna zajmować coraz więcej miejsca w codzienności. Osoba może podporządkowywać jej swój czas, odkładać obowiązki i zaniedbywać relacje, sen lub zdrowie. Nawet gdy dostrzega problem i chce coś zmienić, trudno jej trwale zmienić sposób postępowania.

O uzależnieniu nie świadczy samo częste wykonywanie czynności ani silne zainteresowanie nią. Najważniejsze są trudności z kontrolowaniem zachowania oraz szkody, które powoduje ono w życiu.

Inne określenia: uzależnienia od czynności, uzależnienia niezwiązane z substancjami.

ICD-10: nie wyodrębnia jednej kategorii obejmującej wszystkie zachowania nazywane uzależnieniami behawioralnymi. 

ICD-11: wyróżnia zaburzenia spowodowane zachowaniami uzależniającymi, w tym zaburzenie związane z hazardem 6C50 oraz zaburzenie związane z graniem w gry 6C51. 

02 Jak mogą się objawiać?

Poniższe przykłady przedstawiają możliwe trudności. Nie stanowią uniwersalnej listy kryteriów diagnostycznych dla wszystkich czynności.

Trudność z zakończeniem aktywności

Osoba zamierza poświęcić czynności określony czas, ale wielokrotnie przesuwa moment jej zakończenia.

Przykład: planuje grać przez godzinę. Gdy czas mija, rozpoczyna kolejną rozgrywkę, mimo że rano musi wcześnie wstać.

Może pojawić się myśl: „Zaraz skończę.”

Nieskuteczne próby ograniczenia

Osoba ustala zasady, lecz regularnie je przekracza. Kolejne postanowienia przynoszą jedynie krótkotrwałą zmianę.

Przykład: postanawia, że wieczorem nie będzie otwierać aplikacji zakupowej. Po kilku dniach ponownie spędza w niej większość wolnego czasu i kupuje rzeczy, których wcześniej nie planowała.

Pojedyncze złamanie postanowienia nie oznacza zaburzenia. Znaczenie ma powtarzający się wzorzec i jego następstwa.

Podporządkowywanie dnia jednej czynności

Aktywność zaczyna decydować o tym, kiedy osoba odpoczywa, spotyka się z innymi i wykonuje obowiązki.

Przykład: odmawia kolejnych spotkań, ponieważ kolidują z graniem. Z czasem rezygnuje również z innych zainteresowań.

Kontynuowanie mimo konsekwencji

Osoba widzi, że zachowanie wiąże się z problemami, ale nadal trudno jej je zmienić.

Przykład: przez późne kończenie aktywności jest niewyspana i popełnia błędy w pracy. Mimo tego następnego wieczoru sytuacja się powtarza.

Zaniedbywanie własnych potrzeb

Czynność może wypierać regularne posiłki, odpoczynek, ruch lub dbanie o zdrowie.

Przykład: osoba wielokrotnie odkłada jedzenie i sen, ponieważ nie chce przerywać aktywności.

Osłabiona kontrola, nadawanie zachowaniu pierwszeństwa i kontynuowanie go mimo szkód należą do podstawowych obszarów oceny rozpoznanych zaburzeń związanych z zachowaniami uzależniającymi. 

Rosnące zaangażowanie i napięcie przy ograniczaniu

U części osób aktywność staje się coraz dłuższa lub intensywniejsza. Próby jej ograniczenia mogą wywoływać rozdrażnienie albo niepokój.

Przykład: osoba odkłada telefon, ale stale myśli o powrocie do aplikacji i trudno jej zająć się czymś innym.

Wewnętrzny konflikt

Osoba może jednocześnie chcieć kontynuować czynność i dostrzegać jej koszty. „Lubię to robić, ale nie chcę, żeby zajmowało mi cały dzień.”

03 Jak mogą wyglądać w relacjach?

Mniej uwagi dla bliskich

Osoba może przebywać z innymi, a jednocześnie pozostawać skupiona na aktywności.

Przykład: podczas wspólnego wieczoru wielokrotnie wraca do telefonu. Bliska osoba ma poczucie, że rozmowa jest stale przerywana.

Niedotrzymywanie ustaleń

Przykład: ktoś miał zająć się obowiązkami domowymi, ale przedłużył aktywność. Druga osoba ponownie przejmuje jego zadania i zaczyna czuć przeciążenie.

Spory o czas lub pieniądze

Konflikty mogą dotyczyć wydatków, nieobecności albo nierównego podziału odpowiedzialności.

Przykład: jedna osoba uważa, że bliscy przesadzają, podczas gdy oni wskazują konkretne zaległości, nieopłacone rachunki lub odwołane spotkania.

Ukrywanie skali problemu

Osoba może pomniejszać czas lub wydatki związane z czynnością.

Przykład: mówi, że korzystała z aplikacji tylko przez chwilę, choć spędziła w niej kilka godzin i nie wykonała zaplanowanych zadań.

Te sytuacje są przykładami możliwych trudności, a nie samodzielnym dowodem uzależnienia. W rozmowie warto odwoływać się do konkretnych zachowań:

• „Martwię się, że przez ostatni tydzień prawie nie śpisz.”
• „Potrzebuję, żebyśmy ustalili, jak zabezpieczyć wspólne wydatki.”

04 Jakie zachowania obejmuje to pojęcie?

Hazard

Może dotyczyć m.in. zakładów bukmacherskich, automatów i gier kasynowych, również przez internet. Szczegółowy opis znajduje się w osobnym haśle „Uzależnienie od hazardu”.

Granie w gry

Dotyczy utrwalonego wzorca grania, który wiąże się z osłabioną kontrolą i istotnym pogorszeniem funkcjonowania. Może obejmować gry online i offline. Samo częste granie lub zainteresowanie grami nie oznacza zaburzenia. 

Korzystanie z pornografii

Kompulsywne korzystanie z pornografii może być przejawem zaburzenia kompulsywnych zachowań seksualnych 6C72, zaliczanego w ICD-11 do zaburzeń kontroli impulsów. Temat rozwija osobne hasło "Uzależnienie od pornografii"

Inne problematyczne aktywności

Określenia „uzależnienie” używa się również w odniesieniu do zakupów, pracy, ćwiczeń czy mediów społecznościowych. Nie wszystkie te zjawiska mają jednak równie dobrze ustalone kryteria i ten sam status diagnostyczny.

• Dlatego warto najpierw opisać konkretną trudność: utratę kontroli, kompulsywne powtarzanie czynności lub jej negatywny wpływ na życie. Intensywne zaangażowanie nie powinno być automatycznie uznawane za zaburzenie. 

05 Skąd się biorą?

Nie ma jednej przyczyny wspólnej dla wszystkich zachowań. W ocenie problemu warto uwzględnić zarówno sytuację osoby, jak i właściwości danej aktywności.

Pomocne jest przyjrzenie się:

- temu, czego osoba oczekuje od czynności: przyjemności, emocji, ulgi czy poczucia osiągnięcia;
- sytuacjom, w których najtrudniej ją ograniczyć;
- dostępności aktywności i zachętom do jej powtarzania;
- innym trudnościom psychicznym lub życiowym.
W przypadku hazardu znaczenie mają również reklamy i konstrukcja produktów umożliwiających szybkie, kolejne zakłady. 

Mechanizmów opisanych dla jednego zachowania nie można jednak bezpośrednio przenosić na wszystkie pozostałe.

06 Jak rozpoznaje się problem?

Ocena dotyczy konkretnego zachowania, jego przebiegu i konsekwencji. Specjalista pyta m.in.:

- Czy osoba potrafi ograniczyć lub przerwać czynność?
- Czy aktywność wypiera inne ważne obszary życia?
- Jak wpływa na sen, zdrowie, relacje, naukę lub pracę?
- Jakie próby zmiany były podejmowane?
- Czy istnieje inne wyjaśnienie obserwowanych trudności?

Zasady „trzech z sześciu objawów”, stosowanej w ICD-10 do uzależnienia od substancji, nie należy automatycznie stosować do czynności.

07 Jak można sobie pomóc i jak wygląda leczenie?

Nazwać konkretną trudność

Zamiast ogólnego „za dużo korzystam z internetu” pomocniej określić:

„Przez zakupy przekraczam budżet.”

„Przez granie regularnie nie dosypiam.”

„Nie potrafię zakończyć przeglądania, choć zaniedbuję obowiązki.”

Rozpoznać sytuacje poprzedzające zachowanie

Można zapisywać, kiedy pojawia się potrzeba wykonania czynności, jakie myśli i emocje jej towarzyszą oraz co dzieje się później. Takie notatki mogą pomóc podczas konsultacji.

Ustalić cel odpowiedni do problemu

Przy codziennych czynnościach celem może być zmiana sposobu ich wykonywania. Plan dotyczący zakupów lub pracy będzie inny niż plan dotyczący hazardu. Ważne, aby dostosować cel terapii do zachowania. 

Skorzystać z pomocy terapeutycznej

W leczeniu hazardu zaleca się m.in. terapię oraz pracę nad zapobieganiem nawrotom. Dialog motywujący może pomagać osobom, które mają wątpliwości dotyczące rozpoczęcia leczenia. Metody trzeba dobierać do konkretnego rozpoznania, gdyż nie każdy problem wymaga identycznego programu. 

Wprowadzić praktyczne zabezpieczenia

Zależnie od trudności można rozważyć wyłączenie powiadomień, usunięcie zapisanych metod płatności lub ograniczenie dostępu do danej aktywności. W hazardzie stosuje się również samowykluczenie. Takie rozwiązania mogą wspierać zmianę, ale przy nasilonych trudnościach nie zastępują leczenia. 

08 Czy można wyjść z problemu?

Możliwa jest poprawa kontroli nad zachowaniem i odbudowa zaniedbanych obszarów życia. Przebieg zmiany zależy od rodzaju problemu, jego nasilenia i dostępnego wsparcia. Postępy warto oceniać szerzej niż tylko przez czas poświęcany czynności: czy poprawia się sen, wracają inne aktywności i łatwiej wywiązywać się z obowiązków.

Jeśli zachowanie ponownie się nasila, warto sprawdzić, co wymaga zmiany w planie pomocy. Nawrót nie przekreśla wcześniejszych postępów. W leczeniu hazardu przygotowanie sposobu reagowania na takie sytuacje jest ważnym elementem terapii. 

09 Kiedy warto szukać pomocy?

Warto umówić konsultację, gdy trudno zmienić zachowanie mimo podejmowanych prób, pojawiają się szkody lub codzienność coraz bardziej podporządkowuje się jednej czynności.

Nie trzeba samemu rozstrzygać, czy jest to już uzależnienie. Można zgłosić się do terapeuty uzależnień, psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry, opisując konkretne trudności.

10 FAQ - najczęstsze pytania o uzależnienia behawioralne

Czy każda czynność może uzależniać?

Nie należy tak zakładać. Sama powtarzalność, przyjemność lub intensywność zachowania nie wystarczają do nazwania go uzależnieniem.

Czy wiele godzin przed ekranem oznacza zaburzenie?

Nie. Ważne są rodzaj aktywności, kontrola nad nią oraz wpływ na funkcjonowanie. Sam czas nie pokazuje całej sytuacji. WHO — granie a zaburzenie związane z graniem

Czy „uzależnienie od internetu” jest precyzyjnym określeniem?

Zwykle wymaga doprecyzowania: czy chodzi o hazard, gry, zakupy, pornografię czy inną aktywność. Internet może być sposobem dostępu do zachowania.

Czy brak substancji oznacza, że problem jest mało poważny?

Nie. Zachowania mogą powodować istotne szkody, choć ich charakter i leczenie różnią się od uzależnień od substancji.

Czy trzeba całkowicie zrezygnować z telefonu lub komputera?

Nie ma jednej zasady dla wszystkich. Cel powinien dotyczyć zachowania powodującego trudności i uwzględniać codzienne potrzeby osoby.

11 Źródło

Magdaleny Rowickiej „Uzależnienia behawioralne. Terapia i profilaktyka” (2015), udostępnionej przez KCPU. 

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa.