01 Czym jest uzależnienie od alkoholu?

Uzależnienie od alkoholu to zespół objawów obejmujących trudności w kontrolowaniu picia, silne pragnienie lub poczucie przymusu oraz nadawanie alkoholowi coraz większego znaczenia w życiu. Przyjmowanie substancji zaczyna dominować nad czynnościami, które wcześniej miały większą wartość. Osoba może kontynuować picie mimo świadomości jego szkodliwych następstw.

Uzależnienie nie sprowadza się do ilości wypijanego alkoholu. Ważne są również sposób picia, możliwość jego kontrolowania, miejsce alkoholu w codziennym życiu oraz konsekwencje. Nie trzeba pić codziennie, tracić pracy ani doświadczać widocznych dla otoczenia kryzysów, aby mieć problem z uzależnieniem. Może ono występować również przy okresowym piciu i zachowanym funkcjonowaniu w części obszarów życia.

Inne określenia: zespół uzależnienia od alkoholu, zależność od alkoholu; potocznie: alkoholizm, choroba alkoholowa.

ICD-10: F10.2 - zespół uzależnienia od alkoholu.

ICD-11: 6C40.2 - uzależnienie od alkoholu (alcohol dependence).

02 Jak może się objawiać?

Objawy mogą narastać stopniowo. Początkowo osoba może traktować picie alkoholu jako sposób odpoczynku lub element spotkań, a z czasem coraz trudniej jej utrzymać własne granice.

Silne pragnienie lub poczucie przymusu picia

Myśli o alkoholu mogą często powracać i utrudniać skupienie się na innych sprawach. Mogą pojawiać się myśli: „Nie mogę się doczekać, aż się napiję”. „Bez alkoholu nie uda mi się odprężyć”. Przykład: pod koniec pracy osoba skupia się przede wszystkim na tym, gdzie kupi alkohol i kiedy będzie mogła zacząć pić. Silna potrzeba może pojawiać się także w określonych sytuacjach: po konflikcie, w samotności lub w miejscu kojarzącym się z piciem.

Trudności z kontrolowaniem ilości i czasu picia

Osoba może wypijać więcej lub pić dłużej, niż zamierzała. Trudność może dotyczyć rozpoczęcia picia, zakończenia go albo ilości alkoholu.

Przykład: planuje wypić jedno piwo, ale po rozpoczęciu sięga po kolejne i kończy znacznie później, niż zakładała. Nie oznacza to całkowitego braku kontroli przy każdej okazji. Istotne są powtarzające się trudności z przestrzeganiem własnych ustaleń.

Powtarzające się próby ograniczenia

Osoba może tworzyć zasady, które mają pomóc odzyskać kontrolę, a następnie wielokrotnie je przekraczać. Może postanawiać: „Będę pić tylko w weekendy”. „Nie będę kupować alkoholu do domu”. „Tym razem skończę na jednej porcji”. Przykład: przez pewien czas przestrzega ustaleń, ale później wraca do wcześniejszego sposobu picia mimo zamiaru zmiany.

Coraz większe podporządkowanie życia alkoholowi

Picie, zdobywanie alkoholu i dochodzenie do siebie mogą pochłaniać coraz więcej czasu. Inne aktywności schodzą na dalszy plan.

Osoba może:

• rezygnować z zainteresowań;
• odkładać obowiązki;
• wybierać spotkania, na których będzie alkohol;
• unikać sytuacji utrudniających picie;
• przeznaczać coraz więcej czasu na regenerację po alkoholu.

Przykład: odwołuje poranne plany, ponieważ po wieczornym piciu nie jest w stanie wstać i funkcjonować tak jak zwykle.

Kontynuowanie mimo szkód

Osoba może pić dalej mimo problemów zdrowotnych, psychicznych i innych poważnych konsekwencji.

Przykład: wie, że alkohol pogarsza jej stan zdrowia, ale mimo zaleceń lekarza i własnych prób nadal wraca do picia.  Ważne jest ustalenie, czy osoba jest lub może być świadoma rodzaju i rozmiaru szkód. Sam konflikt z otoczeniem nie wystarcza do rozpoznania uzależnienia.

Wzrost tolerancji

Do uzyskania efektu, który wcześniej pojawiał się po mniejszej ilości alkoholu, potrzebne mogą być większe ilości.

Przykład: osoba zauważa, że wypija więcej niż dawniej, a mimo to słabiej odczuwa działanie alkoholu. Tak zwana „mocna głowa” nie oznacza odporności na szkody. Wzrost tolerancji może być objawem przystosowania organizmu do alkoholu.

Objawy po ograniczeniu lub przerwaniu picia

Po zmniejszeniu ilości alkoholu albo odstawieniu mogą pojawić się m.in. drżenie rąk, potliwość, niepokój, nudności i zaburzenia snu. Przykład: po przerwie w piciu osoba odczuwa drżenie i silne napięcie, a następnie ponownie pije, aby złagodzić dolegliwości. Przy zależności fizycznej nagłe odstawienie alkoholu może być niebezpieczne. Ciężki zespół abstynencyjny może przebiegać z drgawkami lub majaczeniem i wymagać leczenia szpitalnego. 

03 Jak może wyglądać w relacjach?

Mniejsza dostępność

Alkohol i jego następstwa mogą utrudniać zaangażowanie w relacje, unikanie i wycofywanie się.

Przykład: osoba jest w domu, ale z powodu picia albo złego samopoczucia po alkoholu nie uczestniczy w rozmowach i wspólnych aktywnościach.

Niedotrzymywanie ustaleń

Powtarzające się zmiany planów i przekraczanie obietnic mogą osłabiać zaufanie.

Przykład: osoba obiecuje, że nie będzie pić przed ważnym wydarzeniem rodzinnym, ale nie udaje jej się utrzymać tego postanowienia.

Napięcie i nieprzewidywalność

Bliscy mogą zastanawiać się, czy osoba będzie piła, w jakim stanie wróci i czy wywiąże się z obowiązków. Taka niepewność może być obciążająca również dla dzieci.

Przejmowanie obowiązków przez rodzinę

Partner lub inni bliscy mogą usprawiedliwiać nieobecności, pokrywać wydatki albo przejmować zadania. Takie działania często wynikają z troski, ale mogą prowadzić do przeciążenia. Bliscy mają prawo do własnej pomocy i granic.

Wstyd i unikanie rozmowy

Osoba może reagować obronnie, ponieważ rozmowa o piciu wiąże się z poczuciem winy lub lękiem przed odrzuceniem. Bliscy mogą z kolei odczuwać złość i bezradność.

Uzależnienie nie oznacza, że osoba nie ma uczuć wobec rodziny. Jednocześnie uczucia nie chronią automatycznie przed krzywdzącymi konsekwencjami picia. Diagnoza nie usprawiedliwia przemocy.

04 Skąd się bierze?

Uzależnienie od alkoholu rozwija się pod wpływem wielu czynników. Znaczenie mają podatność genetyczna, sposób i historia picia, środowisko oraz doświadczenia życiowe. U części osób alkohol początkowo służy zmniejszaniu napięcia, lęku lub samotności. U innych ważniejsze są przyjemność, zwyczaje towarzyskie lub łatwa dostępność. Powtarzanie picia może utrwalać nawyki i sprawiać, że alkohol staje się coraz ważniejszym sposobem regulowania samopoczucia.

Ryzyko mogą zwiększać m.in. wczesne rozpoczęcie picia, przewlekły stres i niektóre współwystępujące zaburzenia psychiczne. Żaden pojedynczy czynnik nie przesądza jednak o uzależnieniu.  

05 Jak rozpoznaje się problem?

Rozpoznanie zespołu uzależnienia wymaga stwierdzenia co najmniej trzech z sześciu cech występujących łącznie przez pewien czas w ciągu ostatniego roku:

1. Silne pragnienie lub poczucie przymusu picia alkoholu.
2. Trudności w kontrolowaniu rozpoczęcia, zakończenia lub ilości picia.
3. Fizjologiczne objawy odstawienia albo picie w celu ich złagodzenia lub uniknięcia.
4. Tolerancja.
5. Zaniedbywanie innych przyjemności i zainteresowań oraz zwiększanie czasu poświęcanego alkoholowi i jego następstwom.
6. Picie mimo wyraźnych szkodliwych następstw, których osoba jest lub może być świadoma.

Specjalista ocenia również ilość i częstość picia, próby ograniczenia, wcześniejsze objawy odstawienia, stan zdrowia oraz wpływ alkoholu na życie.

Kwestionariusz, np. AUDIT, może pomóc rozpoznać ryzyko, ale nie zastępuje pełnej diagnozy.

06 Jak radzić sobie?

Rozpocząć od konsultacji

Można zgłosić się do poradni leczenia uzależnień, specjalisty psychoterapii uzależnień, psychiatry lub lekarza rodzinnego. Nie trzeba wcześniej samodzielnie potwierdzić diagnozy ani przejść przez kryzys.

Bezpiecznie zaplanować odstawienie

Jeżeli po ograniczeniu alkoholu pojawiają się objawy abstynencyjne, wcześniej występowały drgawki lub majaczenie albo picie jest długotrwałe i intensywne, potrzebna jest ocena lekarska przed próbą samodzielnego odstawienia. Nie należy samodzielnie układać „domowego detoksu” ani łagodzić objawów przypadkowo dobranymi lekami. 

Korzystać z psychoterapii

Praca terapeutyczna może obejmować wzmacnianie motywacji, rozpoznawanie sytuacji sprzyjających piciu, radzenie sobie z głodem alkoholu i przygotowanie planu zapobiegania nawrotom, poszukiwanie źródła powstania uzależnienia.

Rozważyć leczenie farmakologiczne

U części osób leki mogą wspierać utrzymywanie abstynencji lub ograniczanie picia. Dobiera je lekarz z uwzględnieniem celu leczenia, zdrowia i przeciwwskazań. Leki stosowane przy odstawieniu mają inne zadanie niż leczenie pomagające zapobiegać powrotowi do picia. 

Ustalić cel leczenia

Przy rozpoznanym uzależnieniu abstynencja jest często zalecanym celem, szczególnie przy nasilonej zależności i szkodach zdrowotnych. Jeżeli osoba nie jest jeszcze gotowa na całkowite zaprzestanie picia, nadal warto rozpocząć pomoc i pracę nad ograniczaniem szkód. Cel i sposób postępowania ustala się indywidualnie ze specjalistą.

Przygotować konkretne sposoby reagowania

Pomocne może być:

- rozpoznawanie sytuacji wyzwalających potrzebę picia;
- planowanie czasu wcześniej związanego z alkoholem;
- uzgodnienie, do kogo zwrócić się w trudnym momencie;
- odbudowywanie zainteresowań i relacji;
- szybki kontakt ze specjalistą po powrocie do picia.
Przykład: osoba zauważa, że po konflikcie najczęściej sięga po alkohol. Ustala z terapeutą, co może zrobić w pierwszych minutach narastającego napięcia.

Korzystać ze wsparcia

Grupy samopomocowe, w tym AA, mogą uzupełniać profesjonalne leczenie. Forma wsparcia powinna odpowiadać potrzebom danej osoby. Leczenie nie zawsze wymaga pobytu w ośrodku, dostępne są również formy ambulatoryjne. 

07 Czy można wyjść?

Możliwe jest osiągnięcie remisji, utrzymywanie abstynencji i odzyskanie satysfakcjonującego życia. Zdrowienie obejmuje również poprawę zdrowia, odbudowę relacji i rozwijanie sposobów radzenia sobie bez alkoholu. Nawrót może się zdarzyć, ale nie jest nieunikniony i nie przekreśla wcześniejszych postępów. Wymaga sprawdzenia, co się wydarzyło, oraz dostosowania planu pomocy. 

Remisja nie jest jednak dowodem, że powrót do picia będzie bezpieczny. Sama przerwa nie usuwa automatycznie ryzyka ponownej utraty kontroli.

08 Kiedy warto szukać pomocy?

Warto zgłosić się po pomoc, gdy:

- pijesz więcej lub dłużej, niż planujesz;
- wielokrotnie nie udaje Ci się ograniczyć;
- alkohol zajmuje coraz więcej myśli i czasu;
- rezygnujesz z ważnych aktywności z powodu picia;
- pijesz mimo szkód;
- po przerwie pojawiają się niepokojące dolegliwości;
- używasz alkoholu do łagodzenia objawów odstawienia;
- bliscy zauważają zmiany lub samodzielnie zaczynasz się niepokoić.
Nie trzeba czekać na spełnienie wszystkich kryteriów uzależnienia.

Natychmiastowa pomoc jest potrzebna przy utracie przytomności, wolnym lub nieregularnym oddechu, drgawkach, silnym splątaniu albo innym bezpośrednim zagrożeniu życia należy zadzwonić pod 112. Silne pobudzenie, omamy i dezorientacja po ograniczeniu picia mogą oznaczać ciężki zespół abstynencyjny.

09 FAQ - najczęściej zadawane pytania o uzależnienie od alkoholu

Czy picie wyłącznie piwa lub wina może prowadzić do uzależnienia?

Tak. Znaczenie ma zawarty w napoju alkohol, sposób picia i objawy, a nie sam rodzaj napoju.

Czy osoba uzależniona musi pić codziennie?

Nie. Uzależnienie może występować również przy piciu okresowym.

Czy praca i dobre wyniki zawodowe wykluczają problem?

Nie. Osoba może zachowywać sprawność zawodową, a jednocześnie doświadczać szkód zdrowotnych, trudności w relacjach lub utraty kontroli nad piciem.

Czy „mocna głowa” oznacza mniejsze ryzyko?

Nie. Może świadczyć o tolerancji. Słabsze odczuwanie upojenia nie oznacza ochrony przed szkodami.

Czy kac jest tym samym co zespół abstynencyjny?

Nie. Objawy mogą częściowo się przypominać, ale zespół abstynencyjny jest związany z ograniczeniem lub odstawieniem po powtarzającym się używaniu. Wątpliwości wymagają oceny lekarskiej.

Czy miesiąc bez alkoholu dowodzi, że nie ma uzależnienia?

Nie. Sama zdolność do przerwy nie rozstrzyga diagnozy. Ocenia się cały przebieg picia i występowanie objawów.

Czy detoks leczy uzależnienie?

Leczenie zespołu abstynencyjnego pomaga bezpiecznie przejść przez odstawienie. Samo nie zastępuje dalszego leczenia uzależnienia.

Czy rodzina może pomóc osobie, która nie chce leczenia?

Może rozmawiać o konkretnych konsekwencjach, wskazywać możliwości pomocy i ustalać granice. Bliscy mogą również samodzielnie skorzystać z konsultacji, nawet jeśli osoba pijąca nie jest jeszcze gotowa na leczenie.

Czy trzeba „sięgnąć dna”, żeby wyzdrowieć?

Nie. Pomoc warto rozpocząć możliwie wcześnie, zanim konsekwencje się pogłębią.

10 Źródło

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa. 
Bilikiewicz A. Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. 
Jarema M., Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Gdańsk: Via Medica.