01 Czym jest uzależnienie od narkotyków?

Uzależnienie od narkotyków to stan, w którym używanie określonej substancji lub grupy substancji staje się coraz trudniejsze do kontrolowania i uzyskuje pierwszeństwo przed innymi sprawami. Osoba może poświęcać coraz więcej uwagi zdobywaniu substancji, jej przyjmowaniu i radzeniu sobie z następstwami. Używanie utrzymuje się mimo szkód, a próby ograniczenia nie przynoszą trwałej zmiany.

Nie zawsze chodzi już o przyjemność. Z czasem substancja może być przyjmowana po to, aby zmniejszyć napięcie, złagodzić objawy odstawienia albo poczuć się zdolnym do codziennego działania.

Nie ma jednego obrazu uzależnienia od narkotyków. Osoba używająca substancji pobudzających może doświadczać innych trudności niż osoba przyjmująca opioidy lub konopie. Różnią się również zagrożenia i sposób leczenia.

Inne określenia: uzależnienie od substancji psychoaktywnych, zespół uzależnienia od określonej substancji; potocznie: narkomania.

ICD-10: nie istnieje jeden kod oznaczający uzależnienie od wszystkich narkotyków. Rozpoznanie zależy od substancji. Przykładowo:

F11.2 - zespół uzależnienia od opioidów;
F12.2 - zespół uzależnienia od kanabinoidów;
F14.2 - zespół uzależnienia od kokainy;
F15.2 - zespół uzależnienia od innych substancji stymulujących;
F19.2 - zespół uzależnienia związany z używaniem kilku lub innych substancji psychoaktywnych.
F19.2 nie oznacza automatycznie każdego przypadku używania więcej niż jednej substancji. 

ICD-11: również rozróżnia uzależnienia według substancji, np. 6C41.2 - uzależnienie od konopi i 6C43.2 - uzależnienie od opioidów. 

Rodzaje

Uzależnienie od opioidów

Może dotyczyć m.in. heroiny lub opioidów występujących również w lekach. W tej grupie szczególne znaczenie mają zależność fizyczna, ryzyko zahamowania oddychania i dostępność skutecznego leczenia farmakologicznego.

Uzależnienie od konopi

Może obejmować trudności w ograniczeniu używania, nadawanie mu pierwszeństwa oraz kontynuowanie mimo problemów. Potoczne określenie „miękki narkotyk” nie wyklucza uzależnienia.

Uzależnienie od substancji stymulujących

Dotyczy m.in. kokainy, amfetaminy lub metamfetaminy. W ocenie ważne są zarówno okresy pobudzenia, jak i stan po ustąpieniu działania substancji.

Problemy związane z nowymi substancjami psychoaktywnymi

Określenie „dopalacze” obejmuje różne środki o odmiennym działaniu. Nie jest nazwą jednej grupy farmakologicznej ani jednego rozpoznania.

Używanie kilku substancji

Osoba może przyjmować różne środki jednocześnie lub naprzemiennie. Każdy z nich trzeba uwzględnić podczas diagnozy - również alkohol i leki.

Nie wszystkie substancje wywołują taki sam wzorzec uzależnienia, tolerancji i odstawienia. Niektóre mogą powodować poważne szkody bez rozwinięcia typowego zespołu uzależnienia.

02 Jak może się objawiać?

Najważniejsze są zmiany w sposobie używania i organizacji życia. Wygląd, zachowanie po pojedynczym przyjęciu substancji ani jeden wynik testu nie wystarczają do rozpoznania.

Poczucie, że bez substancji trudno sobie poradzić

Osoba może coraz częściej wiązać możliwość pracy, odpoczynku, spotkań lub poprawy samopoczucia z przyjęciem środka.

Mogą pojawiać się myśli: „Bez tego nie dam rady wytrzymać całego dnia”. „Muszę coś wziąć, żeby poczuć się normalnie”.

Przykład: przed wyjściem z domu osoba sprawdza przede wszystkim, czy ma dostęp do substancji. Jej brak wywołuje silne napięcie i zmienia plany na cały dzień.

Przyjmowanie większej ilości lub częściej, niż planowano

Początkowe ustalenia przestają być skuteczne. Osoba może dokładać kolejne dawki albo wracać do używania wcześniej, niż zamierzała.

Przykład: planuje zakończyć używanie po jednym wieczorze, ale kontynuuje następnego dnia, mimo obowiązków i wcześniejszej decyzji o przerwie. Trudność z kontrolą nie musi występować przy każdej okazji, aby była istotna.

Organizowanie codzienności wokół dostępu do substancji

Znaczna część czasu może być przeznaczana na zdobywanie środków, kontaktowanie się z osobami, które je dostarczają, oraz planowanie kolejnego użycia.

Przykład: osoba odkłada zakupy, spotkanie lub zapłatę rachunku, ponieważ w danym momencie najważniejsze staje się zdobycie substancji. Nie musi temu towarzyszyć całkowite zaniedbanie wszystkich obszarów życia.

Powtarzający się cykl używania i dochodzenia do siebie

Aktywność może stopniowo układać się w cykl: przyjmowanie substancji, jej działanie, pogorszenie samopoczucia i kolejna próba zmiany tego stanu.

Przykład: po okresie pobudzenia osoba przez długi czas śpi, jest wyczerpana i nie realizuje obowiązków. Następnie ponownie sięga po środek, aby odzyskać energię. Taki przebieg może występować przy niektórych substancjach, ale nie jest uniwersalnym objawem każdego uzależnienia.

Kontynuowanie mimo pogorszenia zdrowia lub funkcjonowania

Osoba może dostrzegać związek między używaniem a problemami, a mimo to wracać do substancji.

Przykład: po użyciu pojawiają się nasilony lęk i podejrzliwość. Osoba obiecuje sobie przerwę, ale po kilku dniach ponownie przyjmuje ten sam środek.

Kontynuowanie mimo wyraźnych szkód jest jedną z podstawowych cech zespołu uzależnienia.

Zmiana tolerancji

W przypadku niektórych substancji ta sama dawka z czasem działa słabiej. Osoba może zwiększać ilość, aby uzyskać wcześniejszy efekt.

Przykład: dotychczasowa ilość przestaje wywoływać oczekiwane działanie i osoba zaczyna przyjmować więcej.

Dolegliwości po ograniczeniu lub przerwaniu używania

W zależności od substancji mogą występować objawy fizyczne i psychiczne: ból, nudności, zaburzenia snu, rozdrażnienie, wyczerpanie, obniżenie nastroju lub silna potrzeba ponownego użycia.

Przykład: osoba podejmuje próbę przerwy, ale pojawiające się dolegliwości skłaniają ją do ponownego przyjęcia substancji.

Brak gwałtownych objawów fizycznych nie oznacza, że problem jest łagodny. Silne obniżenie nastroju lub impulsy samobójcze również wymagają pilnej pomocy.

Ukrywanie używania i oddalanie się od dotychczasowego życia

Osoba może unikać pytań, zmieniać wyjaśnienia swoich nieobecności lub ograniczać kontakty, w których trudno ukryć problem.

Przykład: przestaje spotykać się z bliską osobą, ponieważ obawia się rozmowy o zmianach zachowania i wydatkach.

Ukrywanie może wynikać ze wstydu, obawy przed konsekwencjami lub oceną. Nie jest jednak koniecznym kryterium uzależnienia.

03 Jak może wyglądać w relacjach?

Zmiana wspólnego rytmu życia

Okresy pobudzenia, senności lub regeneracji mogą utrudniać dotrzymywanie planów.

Przykład: osoba wielokrotnie przesypia umówione spotkania albo jest niedostępna przez dłuższy czas. Bliscy nie wiedzą, czego mogą się spodziewać, co się z nią dzieje.

Relacje coraz silniej związane z używaniem

Kontakty mogą skupiać się wokół osób i miejsc umożliwiających dostęp do substancji. Dawne znajomości schodzą na dalszy plan. Nie oznacza to, że każda nowa znajomość jest szkodliwa. Ważna jest zmiana polegająca na podporządkowywaniu kontaktów używaniu.

Niepokój o bezpieczeństwo

Bliscy mogą obawiać się zatrucia, nieznanego składu substancji lub tego, że osoba pozostaje bez pomocy.

Przykład: brak kontaktu po użyciu środka wywołuje u partnera silny lęk i wielokrotne sprawdzanie, czy wszystko jest w porządku.

Napięcia wokół pieniędzy i zobowiązań

Wydatki na substancje mogą ograniczać środki na codzienne potrzeby. Ukrywanie wydatków i niespójne wyjaśnienia mogą osłabiać zaufanie.

Trudność w przyjmowaniu pomocy

Osoba może jednocześnie potrzebować wsparcia i obawiać się, że ujawnienie problemu doprowadzi do odrzucenia. Pomocna jest rozmowa o konkretnych zachowaniach i konsekwencjach, bez etykietowania.

Bliscy mają prawo chronić własne bezpieczeństwo i finanse. Wsparcie nie oznacza obowiązku finansowania używania ani ukrywania jego następstw.

04 Skąd się bierze?

Nie ma jednej przyczyny. Znaczenie mają predyspozycje biologiczne, właściwości substancji, sposób jej przyjmowania, doświadczenia i warunki życia.

Używanie może początkowo wiązać się z ciekawością, poszukiwaniem przyjemności, potrzebą przynależności, próbą zwiększenia wydajności lub łagodzenia cierpienia. Z czasem powtarzane przyjmowanie może utrwalać nawyki i silne reakcje na sytuacje kojarzące się z substancją.

Niektóre osoby zaczynają używać w związku z bezsennością, bólem, lękiem lub trudnymi wspomnieniami. Nie oznacza to jednak, że każde uzależnienie wynika z traumy albo innego zaburzenia psychicznego. Podatność jest zróżnicowana. To, że ktoś z otoczenia nie doświadcza podobnych problemów, nie pozwala przewidzieć własnego ryzyka. 

Co jest szczególnie ważne dla bezpieczeństwa?

Niepewny skład i stężenie

Nazwa, wygląd lub deklaracja sprzedającego nie dają pewności co do zawartości produktu. Środek może działać inaczej niż wcześniej kupiony pod tą samą nazwą.

Łączenie substancji

Jedna substancja nie „neutralizuje” bezpiecznie drugiej. Łączenie środków może nasilać ich toksyczne działanie. Szczególnie niebezpieczne jest łączenie opioidów z alkoholem lub lekami uspokajającymi.

Powrót do używania po przerwie

Po abstynencji tolerancja może się zmniejszyć. W przypadku opioidów powrót do wcześniej przyjmowanej ilości zwiększa ryzyko przedawkowania. NIDA — leki i bezpieczeństwo w uzależnieniu od opioidów

05 Jak rozpoznaje się problem?

Zespół uzależnienia rozpoznaje się po stwierdzeniu co najmniej trzech z sześciu cech występujących łącznie przez pewien czas w ciągu ostatniego roku:

1. Silne pragnienie lub poczucie przymusu przyjmowania substancji.
2. Trudności w kontrolowaniu rozpoczęcia, zakończenia lub ilości przyjmowania.
3. Objawy odstawienia albo przyjmowanie substancji w celu ich łagodzenia lub uniknięcia.
4. Tolerancja.
5. Zaniedbywanie innych przyjemności i zainteresowań oraz zwiększanie czasu poświęcanego substancji i jej następstwom.
6. Kontynuowanie mimo wyraźnych szkodliwych następstw, których osoba jest lub może być świadoma.
Specjalista pyta o wszystkie używane środki, ich działanie, sposób przyjmowania, próby ograniczenia i wcześniejsze zatrucia. Ważne są również przyjmowane leki oraz stan psychiczny i fizyczny.

Objawy działania substancji nie są tym samym co objawy uzależnienia. Senność, rozszerzone źrenice lub pobudzenie mogą świadczyć o różnych stanach i same nie pozwalają postawić diagnozy. Badanie toksykologiczne może potwierdzić kontakt z niektórymi substancjami, ale nie określa samo w sobie, czy występuje uzależnienie. Ujemny wynik nie wyklucza używania - znaczenie mają zakres testu i czas wykonania.

06 Jak radzić sobie?

Opowiedzieć specjaliście o całym wzorcu używania

Warto uwzględnić również substancje przyjmowane sporadycznie, alkohol i leki używane do zasypiania lub łagodzenia skutków innych środków. Jeśli skład jest nieznany, należy to powiedzieć.

Dobrać leczenie do substancji i potrzeb

Pomoc może obejmować psychoterapię, leczenie farmakologiczne, opiekę medyczną i wsparcie w codziennym funkcjonowaniu. Nie każda osoba potrzebuje pobytu w ośrodku. 

Korzystać z leków, gdy są wskazane

W uzależnieniu od opioidów stosuje się m.in. buprenorfinę lub metadon w ramach prowadzonego medycznie leczenia. Może ono ograniczać używanie nielegalnych opioidów i zmniejszać ryzyko zgonu. Takie leczenie nie jest po prostu „zamianą jednego narkotyku na drugi”. Jego celem jest stabilizacja, ochrona zdrowia i poprawa funkcjonowania. 

Pracować nad sytuacjami sprzyjającymi używaniu

Terapia może pomóc rozpoznawać głód, zmieniać utrwalone nawyki i przygotować działania na moment silnej potrzeby.

Przykład: osoba zauważa, że określona wiadomość lub spotkanie uruchamia chęć użycia. Ustala wcześniej sposób odmowy, alternatywny plan i osobę, z którą może się skontaktować.

Zająć się zdrowiem i warunkami życia

W zależności od sytuacji potrzebna może być pomoc dotycząca snu, odżywiania, bólu, depresji, zakażeń lub warunków mieszkaniowych. Są to elementy leczenia, a nie sprawy, które zawsze muszą poczekać do zakończenia terapii.

Zaplanować bezpieczne odstawienie i dalszą pomoc

Sposób postępowania zależy od przyjmowanych środków. Szczególnej oceny wymaga mieszanie substancji, wcześniejsze ciężkie objawy odstawienia i znaczne pogorszenie stanu psychicznego. Samo odtrucie nie rozwiązuje całego problemu. Potrzebny jest dalszy plan leczenia i zapobiegania nawrotom. 

07 Czy można wyjść?

Możliwe jest osiągnięcie remisji i odbudowanie życia, w którym substancja nie wyznacza codziennych decyzji. Zdrowienie może oznaczać odzyskiwanie stabilnego rytmu dnia, poprawę zdrowia, powrót do nauki lub pracy i tworzenie bezpiecznych relacji. U części osób ważnym elementem pozostaje długotrwałe leczenie farmakologiczne.

Powrót do używania nie przekreśla wcześniejszej pracy, ale wymaga szybkiej reakcji. Szczególnie po przerwie może wiązać się z dużym ryzykiem zatrucia. Nie trzeba czekać, aż problem ponownie się nasili, aby wrócić po pomoc.

08 Kiedy warto szukać pomocy?

Warto zgłosić się na konsultację, gdy:

- coraz trudniej utrzymać zaplanowane przerwy lub ilości;
- dostęp do substancji zaczyna decydować o planie dnia;
- używasz, aby złagodzić następstwa wcześniejszego przyjmowania;
- zaniedbujesz sen, zdrowie, obowiązki lub relacje;
- pojawiają się lęk, podejrzliwość, silne obniżenie nastroju lub problemy z pamięcią;
- mieszasz środki albo nie wiesz, co przyjmujesz;
- doszło do zatrucia lub utraty przytomności;
- obawiasz się samodzielnego odstawienia.
Pomoc jest uzasadniona również wtedy, gdy nie są spełnione pełne kryteria uzależnienia.

Dzwoń pod 112 przy podejrzeniu przedawkowania, utracie przytomności, wolnym lub zatrzymanym oddechu, drgawkach, silnym przegrzaniu, bólu w klatce piersiowej albo bezpośrednim zagrożeniu życia. Do przyjazdu pomocy postępuj według wskazówek dyspozytora. Przekaż, jakie substancje mogły zostać przyjęte; nie wywołuj wymiotów. 

09 FAQ - najczęstsze pytania dotyczące uzależnienia od narkotyków

Czy uzależnienie dotyczy tylko osób przyjmujących narkotyki dożylnie?

Nie. Może rozwinąć się niezależnie od drogi przyjmowania. Sposób używania wpływa na rodzaj zagrożeń, ale nie rozstrzyga diagnozy.

Czy używanie tylko na imprezach wyklucza uzależnienie?

Nie. Ważne są kontrola, przymus, konsekwencje i rola substancji w życiu. Jednocześnie nie każde używanie okazjonalne oznacza uzależnienie.

Czy konopie mogą uzależniać?

Tak. Zespół uzależnienia od kanabinoidów jest uwzględniony w ICD-10. Brak ciężkich objawów fizycznych nie wyklucza problemu.

Czy substancja nazywana „naturalną” jest bezpieczna?

Nie. Pochodzenie nie przesądza o ryzyku zatrucia, uzależnienia ani innych szkód.

Czy używanie kilku środków oznacza kilka uzależnień?

Nie zawsze. Trzeba oddzielnie ocenić sposób używania każdej substancji. Kod F19 nie jest automatycznie stosowany przy każdym mieszaniu środków.

Czy leki przeciwbólowe mogą mieć związek z tym problemem?

Tak, niektóre zawierają opioidy. Jednak przyjmowanie leku zgodnie z zaleceniami, tolerancja czy objawy odstawienia same w sobie nie oznaczają pełnego zespołu uzależnienia.

Czy ujemny test na narkotyki wyklucza używanie?

Nie. Test wykrywa określone substancje w ograniczonym czasie. Nie zastępuje rozmowy i oceny klinicznej.

Czy trzeba najpierw samodzielnie odstawić wszystko, żeby rozpocząć leczenie?

Nie. Po pomoc można zgłosić się podczas używania. Specjalista pomoże ustalić bezpieczne kolejne kroki.

Czy osoba korzystająca z leczenia metadonem lub buprenorfiną może być w procesie zdrowienia?

Tak. Prawidłowo prowadzone leczenie farmakologiczne jest uznaną formą pomocy w uzależnieniu od opioidów.

10 Źródło

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa. 
Bilikiewicz A. Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. 
Jarema M., Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Gdańsk: Via Medica.