01 Czym jest bulimia?

Bulimia (żarłoczność psychiczna) to zaburzenie odżywiania związane z nawracającymi epizodami objadania się oraz próbami kontrolowania masy ciała poprzez różne zachowania kompensacyjne (prowokowanie wymiotów, głodówki, stosowanie środków przeczyszczających, nadmierne ćwiczenia). 

Dużą rolę odgrywają silna koncentracja na jedzeniu i masie ciała oraz lęk przed przytyciem. Podczas napadu osoba doświadcza utraty kontroli, ma poczucie, że trudno jej zdecydować o przerwaniu jedzenia.

Bulimia może poważnie wpływać na zdrowie, nawet jeśli masa ciała mieści się w typowym zakresie. Wygląd nie pozwala ocenić nasilenia zaburzenia.

Inne określenia: bulimia nervosa, żarłoczność psychiczna

ICD-10: F50.2 - żarłoczność psychiczna (bulimia nervosa).
F50.3 - atypowa żarłoczność psychiczna.
ICD-11: 6B81 - bulimia nervosa. 

Trzy główne elementy:

Stałe zaabsorbowanie jedzeniem i silne pragnienie jedzenia, z epizodami spożywania bardzo dużych ilości pokarmu w krótkim czasie.
Próby przeciwdziałania skutkom jedzenia dla masy ciała, między innymi poprzez prowokowanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających lub okresowe głodówki.
Silną obawę przed przytyciem, z narzucaniem sobie zbyt niskiej granicy masy ciała.

ICD-10 opisuje również możliwość wcześniejszego epizodu jadłowstrętu psychicznego. Nie jest on jednak warunkiem rozpoznania bulimii.

02 Jak może się objawiać?

Bulimia nie zawsze jest widoczna na pierwszy rzut oka. Osoba może pracować, uczyć się i utrzymywać kontakty społeczne, a jednocześnie doświadczać poważnych trudności związanych z jedzeniem.

Napady objadania się

Osoba może w krótkim czasie zjeść bardzo dużą ilość jedzenia i mieć poczucie, że trudno jej przerwać.

Przykład: po dniu restrykcyjnego jedzenia wieczorem pojawiają się silny głód i napięcie. Osoba zaczyna jeść, ale nie potrafi zakończyć posiłku w sposób, który wcześniej zaplanowała.

Sam fakt zjedzenia więcej niż zwykle nie oznacza jeszcze napadu. Ważne są także utrata kontroli i cały kontekst zachowania.

Poczucie utraty kontroli

W trakcie napadu mogą pojawiać się myśli: „Nie potrafię przestać”.„Skoro już zaczęłam, to wszystko jedno”.

Osoba może kontynuować jedzenie mimo nieprzyjemnej pełności. Później często odczuwa wstyd, poczucie winy albo lęk.

Zachowania kompensacyjne

Po napadzie może pojawić się silna potrzeba „naprawienia” sytuacji lub zapobieżenia przytyciu.

Osoba może:

- prowokować wymioty;
- nadużywać środków przeczyszczających lub moczopędnych;
- głodować albo restrykcyjnie ograniczać kolejne posiłki;
- wykonywać nadmierny wysiłek fizyczny.
Przykład: po epizodzie objadania się osoba rezygnuje z kolejnych posiłków, traktując jedzenie jako coś, na co musi ponownie „zasłużyć”.

Nie każda osoba z bulimią wymiotuje. Zachowania kompensacyjne mogą przyjmować różne formy.

Wstyd i ukrywanie objawów

Napady i zachowania kompensacyjne często odbywają się w ukryciu.

Osoba może:

- jeść w samotności;
- chować opakowania po jedzeniu;
- unikać wspólnych posiłków;
- wycofywać się po jedzeniu;
- nie mówić bliskim o trudnościach z obawy przed oceną.
Przykład: osoba odmawia wyjazdu ze znajomymi, ponieważ boi się, że ktoś zauważy jej trudności związane z jedzeniem.

Pojedyncze zachowanie, takie jak wyjście do łazienki po posiłku, nie potwierdza diagnozy.

Silne skupienie na masie ciała i wyglądzie

Samopoczucie i samoocena mogą być mocno zależne od wyglądu lub wyniku ważenia.

Osoba może często sprawdzać ciało, porównywać się z innymi i poświęcać dużo uwagi kaloriom.

Przykład: zauważona zmiana masy ciała wywołuje silny lęk i decyzję o kolejnym ograniczeniu jedzenia.

Przechodzenie od restrykcji do objadania się

U części osób powtarza się schemat:

Ograniczanie jedzenia → nasilony głód i napięcie → napad objadania się → poczucie winy → kompensacja → ponowne ograniczanie jedzenia.

Taki cykl może podtrzymywać zaburzenie. Nie każdy napad ma ten sam przebieg albo zawsze zaczyna się od diety.

Dolegliwości fizyczne

Mogą pojawiać się osłabienie, zawroty głowy, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, ból gardła lub problemy z zębami.

Powtarzające się wymioty i nadużywanie preparatów mogą prowadzić do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych, a w konsekwencji między innymi do zaburzeń rytmu serca. 

03 Jak może wyglądać w relacjach?

Bulimia może prowadzić do wycofania i ukrywania trudności. Wspólne posiłki, wyjazdy i spontaniczne spotkania bywają źródłem napięcia. Osoba może unikać restauracji, reagować silnie na komentarze dotyczące wyglądu lub izolować się po napadzie.

Przykład: bliscy odbierają odwoływanie spotkań jako brak zainteresowania, podczas gdy osoba obawia się jedzenia w towarzystwie i ujawnienia objawów.

Pomocne jest mówienie o zauważonym cierpieniu bez oskarżeń: „Martwię się, bo widzę, że jedzenie wywołuje u ciebie dużo napięcia. Chcę pomóc ci znaleźć wsparcie”.

Warto unikać zawstydzania i oceniania sylwetki. Sposób wspierania posiłków, szczególnie u dzieci i nastolatków, najlepiej ustalić z zespołem leczącym.

04 Skąd się bierze?

Nie ma jednej przyczyny bulimii. Znaczenie mogą mieć współdziałające czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne.

W indywidualnej historii mogą występować:

- podatność biologiczna i obciążenie rodzinne;
- trudności z regulowaniem emocji;
- niska samoocena lub silny perfekcjonizm;
- presja dotycząca wyglądu;
- restrykcyjne diety;
- krytyka ciała;
- stres i trudne doświadczenia życiowe.
Nie każda osoba z bulimią doświadczyła traumy, a żadna pojedyncza cecha nie przesądza o rozwoju zaburzenia.

Warto też odróżnić przyczyny od mechanizmów podtrzymujących: ograniczanie jedzenia, wstyd i ukrywanie problemu mogą utrudniać przerwanie cyklu objawów.

05 Jak wygląda diagnoza?

Specjalista pyta o napady objadania się, utratę kontroli, zachowania kompensacyjne, stosunek do ciała oraz częstotliwość i czas trwania trudności.

Ważne są również wpływ na życie, nastrój, lęk i wcześniejsza historia zaburzeń odżywiania.

Ocena powinna obejmować zdrowie fizyczne. Przy wymiotach lub nadużywaniu środków przeczyszczających czy moczopędnych lekarz może ocenić nawodnienie i elektrolity oraz potrzebę wykonania EKG. 

Sam wygląd, wynik ważenia ani pojedynczy kwestionariusz nie wystarczają do rozpoznania.

06 Jak radzić sobie? Leczenie

Leczenie obejmuje zdrowie psychiczne, sposób odżywiania i stan fizyczny.

Psychoterapia i samopomoc ze wsparciem specjalisty

U dorosłych można rozważyć ustrukturyzowaną samopomoc ukierunkowaną na bulimię, wspieraną konsultacjami. Praca dotyczy regularności jedzenia, restrykcji, napadów, kompensacji, oceny własnego ciała i zapobiegania nawrotom. U dzieci i młodzieży ważną opcją jest terapia rodzinna ukierunkowana na bulimię. 

Wsparcie żywieniowe i medyczne

Pomoc dietetyczna powinna być dostosowana do zaburzeń odżywiania i skoordynowana z leczeniem. Ważne jest również monitorowanie zdrowia i leczenie powikłań.

Leki

Farmakoterapia może stanowić część leczenia. Nie powinna być jedyną metodą pomocy w bulimii; decyzję podejmuje lekarz, uwzględniając stan zdrowia i inne przyjmowane preparaty. 

Codzienne wsparcie

Pomocne może być powiedzenie zaufanej osobie o problemie, ograniczenie treści promujących restrykcyjne odchudzanie oraz wspólne ze specjalistą planowanie sposobów radzenia sobie po posiłkach.

Nie trzeba czekać na „idealny moment” ani kolejne nieudane próby poradzenia sobie.

07 Czy można wyjść z bulimii?

Możliwe są znaczna poprawa i pełne ustąpienie objawów. Leczenie może wymagać czasu, a przebieg zdrowienia bywa nierówny. 

Poprawa obejmuje ograniczenie lub ustąpienie napadów i kompensacji, regularniejsze jedzenie, poprawę zdrowia oraz mniejszy wpływ masy ciała na poczucie własnej wartości.

Nawrót objawów jest sygnałem do ponownego skorzystania ze wsparcia. Nie przekreśla wcześniejszego postępu.

08 Kiedy warto szukać pomocy?

Warto zgłosić się do specjalisty, gdy:

- występują napady jedzenia z poczuciem utraty kontroli;
- pojawiają się prowokowane wymioty lub inne zachowania kompensacyjne;
- jedzenie i wygląd zajmują znaczną część myśli;
- osoba ukrywa objawy i izoluje się ze wstydu;
- trudności wpływają na relacje, naukę lub pracę;
- występują osłabienie, zawroty głowy lub kołatanie serca.
Nie trzeba czekać na widoczną zmianę sylwetki ani spełnienie wszystkich kryteriów rozpoznania.

Krew w wymiotach, omdlenie, silny ból w klatce piersiowej lub brzuchu, zaburzenia rytmu serca i znaczne odwodnienie wymagają pilnej oceny medycznej. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia, utracie przytomności albo niemożności zapewnienia bezpieczeństwa należy zadzwonić pod 112.

09 FAQ - najczęstsze pytania dotyczące bulimii

Czy bulimia zawsze wiąże się z niedowagą?

Nie. Masa ciała często mieści się w typowym zakresie. Sama masa ciała nie określa powagi problemu.

Czy bulimia zawsze oznacza wymioty?

Nie. Kompensacja może obejmować również głodówki, nadużywanie preparatów lub nadmierny wysiłek fizyczny.

Czy napad objadania się to po prostu zjedzenie za dużo?

Nie. Ważne jest poczucie utraty kontroli. Pojedynczy obfity posiłek nie oznacza bulimii.

Czy można mieć bulimię bez napadów objadania się?

Napady są elementem pełnego rozpoznania. Same zachowania kompensacyjne również mogą oznaczać poważny problem wymagający diagnozy i leczenia.

Czy środki przeczyszczające „cofają” zjedzony posiłek?

Nie. Nie usuwają już wchłoniętych kalorii, a ich nadużywanie może prowadzić do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych.

Czy bulimia i anoreksja mogą występować u tej samej osoby?

Obraz zaburzenia odżywiania może zmieniać się w czasie. Napady i wymioty mogą też występować w anoreksji, dlatego specjalista ocenia całość objawów, zamiast rozpoznawać bulimię wyłącznie na tej podstawie.

Czym bulimia różni się od zaburzenia z napadami objadania się?

W zaburzeniu z napadami objadania się nie występują regularne zachowania kompensacyjne charakterystyczne dla bulimii.

Czy prawidłowe wyniki badań wykluczają bulimię?

Nie. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na ocenie objawów i zachowania. Badania służą między innymi ocenie aktualnego stanu zdrowia i powikłań.

Czy bulimia dotyczy tylko kobiet?

Nie. Może występować również u mężczyzn i osób innych płci.

Czy leczenie zawsze wymaga hospitalizacji?

Nie. Wiele osób leczy się ambulatoryjnie. Hospitalizacja może być potrzebna przy poważnych powikłaniach lub braku możliwości zapewnienia bezpieczeństwa.

10 Źródło

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa. 
Bilikiewicz A. Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.