01 Inne określenia

Zaburzenie depresyjne, epizod depresyjny

Określenia te opisują nieco inne aspekty problemu: epizod depresyjny oznacza okres występowania objawów, a zaburzenie depresyjne odnosi się do rozpoznania uwzględniającego również przebieg trudności.

ICD-10
F32 - epizod depresyjny.
F33 - zaburzenia depresyjne nawracające.

ICD-11
6A70 - zaburzenie depresyjne, pojedynczy epizod.
6A71 - zaburzenie depresyjne nawracające.

Epizody depresyjne mogą występować także w chorobie afektywnej dwubiegunowej. 

02 Czym jest depresja?

Depresja jest zaburzeniem psychicznym wpływającym na nastrój, sposób myślenia, energię, sen, apetyt i codzienne funkcjonowanie.

Zgodnie z  ICD-10 typowy epizod depresyjny obejmuje przede wszystkim trzy podstawowe objawy:

1. obniżony nastrój,
2. utratę zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności,
3. zmniejszenie energii prowadzące do męczliwości i ograniczenia aktywności

Objawy epizodu depresyjnego zwykle występują przez większość dnia, niemal codziennie, przez co najmniej dwa tygodnie. Nie trzeba jednak czekać dwóch tygodni, aby szukać pomocy, zwłaszcza gdy trudności są nasilone. 

Remisja oznacza częściowe lub pełne ustąpienie objawów. Po poprawie objawy mogą powrócić, dlatego ważna jest również profilaktyka nawrotów.

03 Jak depresja może się objawiać?

Depresja nie zawsze oznacza płaczu i pozostawania w łóżku. Osoba może nadal pracować, zajmować się rodziną i wykonywać obowiązki, choć kosztuje ją to znacznie więcej wysiłku niż wcześniej.

Obniżony nastrój lub poczucie pustki

Osoba może doświadczać smutku, przygnębienia, zobojętnienia albo emocjonalnego odrętwienia.

Przykład: podczas spotkania z bliskimi rozmawia i uśmiecha się, ale wewnętrznie czuje pustkę. „Wiem, że to miły moment, ale nie potrafię się nim cieszyć.”

Utrata zainteresowań i przyjemności

Wcześniej lubiane zajęcia mogą przestać angażować i dawać satysfakcję. To doświadczenie nazywa się anhedonią.

Osoba może:

• rezygnować z hobby,
• nie cieszyć się spotkaniami,
• stracić zainteresowanie seksem,
• nie odczuwać satysfakcji z sukcesów.

Przykład: osoba przez wiele tygodni czekała na wyjazd, ale kiedy nadchodzi jego termin, nie odczuwa radości i najchętniej zostałaby w domu.

Spadek energii i zwiększona męczliwość

Codzienne czynności mogą wymagać ogromnego wysiłku. Odpoczynek nie zawsze przynosi ulgę.

Przykład: osoba odkłada prysznic lub przygotowanie posiłku, ponieważ trudno jej rozpocząć kolejne działanie.

„Chcę to zrobić, ale nie mam siły.”

Trudności z koncentracją i decyzjami

Myślenie może być wolniejsze, a skupienie uwagi mniej trwałe.

Osoba może:

• wielokrotnie czytać tę samą wiadomość,
• gubić wątek rozmowy,
• zapominać o ustaleniach,
• długo podejmować proste decyzje.

Przykład: wybór produktów na obiad staje się tak przytłaczający, że osoba rezygnuje z zakupów.

Obniżona samoocena i poczucie winy

Osoba może oceniać siebie bardzo surowo. Drobne pomyłki zaczynają być odbierane jako dowód własnej bezwartościowości.

Mogą pojawiać się myśli:

• „Ciągle zawodzę.”
• „Wszyscy radzą sobie lepiej.”
• „Jestem ciężarem dla bliskich.”

Przykład: niewykonanie jednego obowiązku prowadzi do przekonania, że jest się złym rodzicem lub partnerem.

Pesymizm i utrata nadziei

Przyszłość może wydawać się pozbawiona możliwości poprawy.

Przykład: osoba nie chce umówić konsultacji, ponieważ myśli: „Nic mi już nie pomoże.”

Takie przekonanie może być objawem depresji. Nie przesądza o rzeczywistych szansach na zdrowienie.

Zmiany snu i apetytu

Depresja może zaburzać podstawowy rytm funkcjonowania.

Osoba może:

• mieć trudność z zasypianiem,
• budzić się w nocy lub bardzo wcześnie rano,
• spać długo bez poczucia odpoczynku,
• jeść mniej albo więcej niż wcześniej.

Przykład: osoba budzi się nad ranem i nie może ponownie zasnąć, ponieważ wracają myśli o niepowodzeniach.

Spowolnienie lub niepokój ruchowy

U części osób widoczne jest wolniejsze poruszanie się, mówienie i reagowanie. U innych pojawia się pobudzenie i trudność ze spokojnym pozostaniem w miejscu.

Przykład: osoba długo zbiera myśli przed odpowiedzią albo chodzi po pokoju, odczuwając napięcie, którego nie potrafi zmniejszyć.

Drażliwość i wycofanie

Zamiast wyraźnego smutku mogą dominować rozdrażnienie, mała cierpliwość i unikanie kontaktu.

Przykład: zwykłe pytanie bliskiej osoby wywołuje złość. Później pojawia się poczucie winy, a osoba jeszcze bardziej się wycofuje.

U dzieci i młodzieży drażliwość, pogorszenie funkcjonowania w szkole i wycofanie z relacji mogą być szczególnie zauważalne. Nie są jednak swoiste wyłącznie dla depresji.

Myśli o śmierci lub samobójstwie

Mogą obejmować pragnienie, żeby cierpienie się skończyło, myśli o nieobudzeniu się albo zamiar odebrania sobie życia.

Wymagają potraktowania poważnie i szybkiego uzyskania pomocy. Przy planie, zamiarze działania lub braku możliwości zachowania bezpieczeństwa potrzebna jest pomoc natychmiastowa.

Nie wszystkie objawy muszą występować jednocześnie. Przykłady pomagają zrozumieć doświadczenie depresji, ale nie stanowią samodzielnego testu diagnostycznego.

04 Jak może wyglądać depresja w relacjach?

Mniej energii na kontakt

Osoba może rzadziej inicjować rozmowy, odwoływać spotkania lub nie odpowiadać na wiadomości.

Przykład: zależy jej na przyjaźni, ale nie ma siły odpisać. Z czasem narasta wstyd i coraz trudniej wrócić do kontaktu.

Trudności z okazywaniem bliskości

Może zmniejszyć się zainteresowanie seksem, wspólnymi aktywnościami i kontaktem fizycznym. Bliscy mogą odbierać to jako odrzucenie, choć przyczyną są objawy.

Poczucie bycia ciężarem

Osoba może ukrywać cierpienie, żeby „nie dokładać problemów”. Jednocześnie może potrzebować wsparcia, o które trudno jej poprosić.

Większa podatność na konflikty

Zmęczenie, drażliwość i samokrytycyzm mogą sprawiać, że zwykłe nieporozumienia stają się przytłaczające.

Pomocne są jasne, niewielkie ustalenia, np. krótka wiadomość zamiast długiej rozmowy czy wspólne przygotowanie posiłku.

Bliski może słuchać bez oceniania, zaproponować pomoc w umówieniu wizyty i zapytać o konkretne potrzeby. Nie odpowiada jednak samodzielnie za wyleczenie depresji i również ma prawo do odpoczynku oraz wsparcia.

05 Skąd się bierze depresja?

Depresja zwykle rozwija się w wyniku współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych.

Znaczenie mogą mieć:

• predyspozycje genetyczne,
• przewlekły stres i przeciążenie,
• przemoc, zaniedbanie lub inne trudne doświadczenia,
• strata, samotność i problemy w relacjach,
• przewlekłe choroby i ból,
• zaburzenia snu,
• używanie alkoholu lub innych substancji.

Czynniki te mogą zwiększać ryzyko, współwystępować z depresją lub podtrzymywać objawy. Nie każdy z nich jest bezpośrednią przyczyną.

Nie zawsze da się wskazać jedno wydarzenie, które zapoczątkowało depresję. 

06 Czy można wyjść z depresji?

Depresja jest zaburzeniem, które można skutecznie leczyć, a wiele osób wraca po epizodzie do wcześniejszego poziomu funkcjonowania. WHO podkreśla, że istnieją skuteczne metody leczenia depresji łagodnej, umiarkowanej i ciężkiej. 

U części osób występuje jeden epizod. U innych depresja może nawracać.

Dlatego po poprawie ważne może być nie tylko zakończenie aktualnego leczenia, ale także zapobieganie nawrotom i obserwowanie pierwszych sygnałów pogorszenia.

07 Jak radzić sobie z depresją?

Zacząć od pełnej oceny

Diagnoza obejmuje rodzaj objawów, ich czas trwania, wpływ na życie, wcześniejsze epizody, zdrowie fizyczne, przyjmowane leki i substancje oraz bezpieczeństwo osoby.

Skorzystać z psychoterapii

Ważne jest nawiązanie relacji terapeutycznej oraz dopasowanie specjalisty do indywidualnych potrzeb.

Omówić sytuację z lekarzem

Farmakoterapia może być pomocna, szczególnie przy bardziej nasilonych objawach. Niekiedy łączy się ją z psychoterapią. Efekt rozwija się stopniowo, a leczenie wymaga kontroli. Leków nie należy nagle odstawiać.

Dobrać intensywność pomocy

Ciężka depresja może wymagać leczenia szpitalnego. W określonych sytuacjach rozważa się także elektrowstrząsy lub inne specjalistyczne metody. NICE — ocena i leczenie depresji

Wspierać codzienne funkcjonowanie małymi krokami

Pomocne mogą być:

• możliwie regularny rytm snu i posiłków,
• ograniczenie alkoholu,
• krótki spacer lub łagodny ruch,
• kontakt z zaufaną osobą,
• podzielenie obowiązków na małe zadania,
• przyjęcie pomocy w zakupach lub przygotowaniu jedzenia.

Przykład: zamiast planować sprzątanie całego mieszkania, wybrać jedną krótką czynność. Działania te wspierają zdrowienie, ale nie zastępują potrzebnego leczenia.

08 Kiedy warto szukać pomocy?

Gdy obniżony nastrój, utrata przyjemności, brak energii lub inne opisane objawy utrzymują się i utrudniają życie. Nie trzeba czekać, aż wykonywanie obowiązków stanie się niemożliwe.

Można zgłosić się do lekarza rodzinnego, psychiatry lub psychologa, aby rozpocząć ocenę i zaplanować pomoc.

Myśli o śmierci lub samobójstwie wymagają szybkiego kontaktu ze specjalistą. Przy konkretnym planie, zamiarze działania, próbie samobójczej lub braku możliwości zachowania bezpieczeństwa należy zadzwonić pod 112 lub 999 albo zgłosić się na SOR lub do izby przyjęć psychiatrycznej. Do czasu uzyskania pomocy warto pozostać z zaufaną osobą.

Pilna ocena jest potrzebna także przy urojeniach, omamach oraz tak znacznym pogorszeniu, że osoba nie je, nie pije lub nie potrafi zadbać o podstawowe potrzeby.

09 FAQ - najczęstsze pytania dotyczące depresji

Czy depresja to po prostu smutek?
Nie. Obejmuje również zmiany energii, myślenia, snu, apetytu i funkcjonowania.

Czy można mieć depresję i nadal pracować lub się uśmiechać?
Tak. Zewnętrzne funkcjonowanie nie pokazuje całego cierpienia ani wysiłku.

Czy trzeba mieć wszystkie objawy?
Nie. Rozpoznanie zależy od ich zestawu, nasilenia, czasu trwania i wpływu na życie.

Czy dwa tygodnie trzeba przeczekać?
Nie. To typowy próg diagnostyczny, a nie warunek uzyskania pomocy.

Czy depresja i żałoba to to samo?
Nie. Żałoba jest reakcją na stratę, ale depresja może pojawić się także w jej trakcie. Ocenia się cały obraz doświadczeń i funkcjonowania.

Czy przy depresji zawsze trzeba brać leki?
Nie. Leczenie zależy od nasilenia objawów i indywidualnej sytuacji. W łagodniejszej depresji leczenie psychologiczne może być wystarczające, natomiast przy umiarkowanej lub ciężkiej depresji częściej rozważa się również farmakoterapię. 

Czy depresja może wpływać na związek?
Tak. Może zmniejszać energię, zainteresowanie, potrzebę kontaktu i bliskości oraz zwiększać drażliwość, co może wpływać na relacje z partnerem i rodziną. 

Czy osoba z depresją może mieć dobre dni?
Tak. Lepszy dzień czy chwilowa poprawa nie wykluczają depresji. Przy ocenie bierze się pod uwagę cały obraz objawów i ich utrzymywanie się w czasie.

Do kogo zgłosić się z podejrzeniem depresji?
Można zacząć od konsultacji z lekarzem psychiatrą, psychologiem lub lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej. W zależności od obrazu objawów może być potrzebna dalsza diagnostyka i dobranie odpowiedniej formy leczenia.

Czy depresja może wrócić?
Tak. Odpowiednie leczenie i szybkie reagowanie na pogorszenie mogą ograniczać ryzyko i skutki nawrotów.

10 Źródło

• Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa. 
• Bilikiewicz A. Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.