01 Czym jest PTSD?

PTSD (Zespół Stresu Pourazowego) to zaburzenie psychiczne, które może rozwinąć się po doświadczeniu wydarzenia lub sytuacji o charakterze wyjątkowo zagrażającym albo katastroficznym. W ICD-10 opisano je jako opóźnioną lub przedłużoną reakcję na takie doświadczenie.

Może ono dotyczyć między innymi:

- poważnego wypadku;
- napaści lub przemocy seksualnej;
- tortur;
- działań wojennych;
- katastrofy;
- bycia świadkiem gwałtownej śmierci innych osób.
Nie każda osoba po traumatycznym wydarzeniu rozwija PTSD. Silne emocje, napięcie i trudności ze snem bezpośrednio po zdarzeniu mogą mieć charakter przejściowy.

W PTSD przeszłe wydarzenie powraca w sposób, który utrudnia odczuwanie bezpieczeństwa i codzienne funkcjonowanie. Osoba może wiedzieć, że zagrożenie minęło, a mimo to reagować silnym lękiem na jego przypomnienia.

Inne określenia: zespół stresu pourazowego, zaburzenie po stresie traumatycznym; post-traumatic stress disorder - angielska nazwa, od której pochodzi skrót PTSD.

ICD-10: F43.1 - zaburzenie stresowe pourazowe.

ICD-11: 6B40 - PTSD. Klasyfikacja wyróżnia również odrębne rozpoznanie: 6B41 - złożone PTSD, czyli complex PTSD.

Jak opisuje PTSD ICD-10?
W opisach klinicznych i wskazówkach diagnostycznych ICD-10 szczególne znaczenie mają:

- doświadczenie wydarzenia o wyjątkowo zagrażającym lub katastroficznym charakterze;
- nawracające, narzucające się odtwarzanie wydarzenia we wspomnieniach, wyobrażeniach lub snach;
- związek czasowy między wydarzeniem a pojawieniem się objawów.
Wskazówki zasadniczo odnoszą się do początku objawów w ciągu sześciu miesięcy od wydarzenia. Dopuszczają rozpoznanie prawdopodobne przy późniejszym początku, jeżeli obraz jest typowy i nie ma lepszego wyjaśnienia.

Odrętwienie, wycofanie, unikanie, wzmożona czujność i zaburzenia snu należą do opisywanych cech, ale w tych wskazówkach nie wszystkie mają jednakową rangę diagnostyczną. 

Sześć miesięcy nie oznacza czasu, który trzeba odczekać przed szukaniem pomocy, ani maksymalnego czasu trwania PTSD.

02 Jak może się objawiać?

PTSD może wpływać na emocje, sen, zachowanie, relacje i reakcje ciała. Nie każda osoba doświadcza wszystkich opisanych trudności.

Nawracające wspomnienia

Fragmenty wydarzenia mogą powracać niezależnie od woli osoby. Mogą to być obrazy, dźwięki lub inne intensywne wspomnienia.

Przykład: osoba mija miejsce wypadku i nagle przypomina sobie szczegóły zdarzenia tak wyraźnie, że trudno jej skupić się na tym, co dzieje się obecnie.

Flashbacki

Ponowne przeżywanie może być tak intensywne, że osoba przez chwilę czuje się, jakby wydarzenie działo się ponownie.

Przykład: dźwięk przypominający odgłos napaści wywołuje gwałtowne poczucie zagrożenia, mimo że osoba znajduje się teraz w bezpiecznym miejscu.

Flashback różni się od zwykłego przypomnienia przede wszystkim poczuciem ponownego przeżywania zdarzenia.

Koszmary senne

Mogą pojawiać się powtarzające sny związane z traumą. Po przebudzeniu osoba nadal odczuwa strach, napięcie lub pobudzenie.

Przykład: ktoś odkłada pójście spać, ponieważ obawia się kolejnego koszmaru i wybudzenia z silnym lękiem.

Unikanie przypomnień traumy

Osoba może unikać:

- miejsca zdarzenia;
- rozmów i myśli o tym, co się stało;
- określonych osób;
- dźwięków, zapachów lub sytuacji kojarzących się z wydarzeniem;
- filmów i wiadomości przypominających traumę.
Przykład: po poważnym wypadku osoba przestaje prowadzić samochód, a z czasem rezygnuje również z podróży jako pasażer.

Unikanie może przynosić chwilową ulgę, ale stopniowo ograniczać życie. Nie należy jednak mylić go z chronieniem się przed zagrożeniem, które nadal rzeczywiście istnieje.

Nadmierna czujność

Osoba może stale obserwować otoczenie, sprawdzać możliwość wyjścia i mieć trudność z odpoczynkiem.

Przykład: po napaści wybiera w restauracji miejsce blisko drzwi, śledzi ruch innych osób i przez całe spotkanie pozostaje napięta.

Może myśleć: „Muszę uważać, bo w każdej chwili coś może się wydarzyć”.

Silne reakcje na nagłe bodźce

Trzaśnięcie drzwi, gwałtowny ruch, dotyk lub ton głosu mogą wywoływać reakcję silniejszą niż wcześniej.

Mogą pojawić się kołatanie serca, drżenie, pot, napięcie mięśni albo potrzeba natychmiastowego odsunięcia się.

Przykład: ktoś podchodzi od tyłu i dotyka ramienia osoby, która reaguje gwałtownym przestrachem i długo nie może się uspokoić.

Problemy ze snem i koncentracją

Mogą występować trudności z zasypianiem, częste wybudzenia i poczucie ciągłego zmęczenia.

Przykład: osoba próbuje pracować, ale część uwagi stale kieruje na dźwięki zza drzwi. Wielokrotnie czyta ten sam fragment, nie zapamiętując treści.

Drażliwość i złość

Przewlekłe napięcie może utrudniać spokojne reagowanie na codzienne sytuacje.

Przykład: niewielka zmiana planu wywołuje gwałtowną reakcję, po której osoba czuje wyczerpanie lub żal.

Złość może być częścią obrazu PTSD, ale nie występuje u wszystkich. Rozpoznanie nie usprawiedliwia krzywdzenia innych.

Odrętwienie emocjonalne

Czasami dominuje poczucie odcięcia, trudność z przeżywaniem radości i oddalenie od innych.

Osoba może mówić:

• „Jakbym nic nie czuła”.
• „Wiem, że to powinno mnie cieszyć, ale nie potrafię tego poczuć”.

Przykład: podczas spotkania z bliskimi osoba pozostaje wycofana, choć wcześniej lubiła takie spotkania i nadal zależy jej na tych relacjach.

Poczucie winy i negatywne przekonania

U części osób pojawia się uporczywe obwinianie siebie:

• „Powinnam była temu zapobiec”.
• „Mogłem zrobić więcej”.

Takie przekonania mogą utrzymywać się nawet wtedy, gdy osoba nie miała realnego wpływu na wydarzenie. Są ważnym tematem do pracy terapeutycznej.

03 Jak może wyglądać w relacjach?

PTSD może utrudniać zaufanie, bliskość i poczucie bezpieczeństwa. Osoba może wycofywać się, unikać dotyku, silnie reagować na konflikty lub potrzebować większej przewidywalności.

Przykład: podniesiony głos podczas rozmowy przypomina wcześniejszą przemoc. Osoba przerywa kontakt i odchodzi, a partner interpretuje to jako brak zainteresowania rozwiązaniem problemu.

Wycofanie nie musi oznaczać utraty uczuć. Może wiązać się z napięciem, odrętwieniem lub obawą przed kolejnym zagrożeniem.

Bliscy mogą pomagać przez:

- pytanie, czego osoba potrzebuje;
- respektowanie granic dotyczących dotyku i rozmów;
- słuchanie bez wymuszania szczegółów;
- wspólne ustalenie, jak robić przerwę podczas trudnej rozmowy;
- wspieranie korzystania z profesjonalnej pomocy.

Można powiedzieć: „Widzę, że ta sytuacja wywołała dużo napięcia. Wolisz teraz porozmawiać czy potrzebujesz chwili?”

Wsparcie nie oznacza obowiązku tolerowania przemocy ani przejmowania całej odpowiedzialności za leczenie.

04 Skąd się bierze?

PTSD rozwija się w związku z doświadczeniem traumatycznym, ale samo wydarzenie nie przesądza o wystąpieniu zaburzenia.

Na ryzyko i przebieg mogą wpływać między innymi wcześniejsze traumy, nasilenie zagrożenia, obrażenia, wcześniejsze trudności psychiczne oraz brak wsparcia po wydarzeniu. Znaczenie ma również to, czy zagrożenie nadal trwa. 

Dwie osoby mogą przeżyć podobną sytuację i zareagować inaczej. PTSD nie jest dowodem słabego charakteru.

W powrocie do równowagi ważne są bezpieczeństwo, dostęp do pomocy i wsparcie dostosowane do potrzeb osoby.

05 Jak wygląda diagnoza?

Specjalista ocenia wydarzenie, objawy, ich przebieg oraz wpływ na życie. Pyta również o sen, nastrój, używanie substancji i aktualne bezpieczeństwo.

Kwestionariusze mogą pomagać w ocenie, ale nie zastępują diagnozy. Ważne jest odróżnienie PTSD od innych reakcji na stres, depresji, zaburzeń lękowych oraz następstw urazu fizycznego.

Na pierwszym spotkaniu można zacząć od opisania obecnych trudności i ogólnego charakteru wydarzenia. Nie trzeba od razu przedstawiać wszystkich szczegółów. Jednocześnie do rzetelnej oceny potrzebne jest stopniowe zebranie odpowiednich informacji.

06 Jak radzić sobie? Leczenie

Psychoterapia skoncentrowana na traumie

Do zalecanych metod należą terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie, integracyjna oraz EMDR. Dobór zależy między innymi od wieku, potrzeb i sytuacji osoby. Praca może obejmować wspomnienia, ich znaczenie, poczucie winy i stopniowe ograniczanie unikania. 

Terapeuta powinien wyjaśnić metodę i uzgodnić sposób pracy. Terapia może być emocjonalnie wymagająca, ale nie polega na wymuszaniu zwierzeń.

Farmakoterapia

U dorosłych lekarz może rozważyć leki, między innymi przeciwdepresyjne, uwzględniając preferencje osoby, objawy i współwystępujące trudności. Leki mogą zmniejszać również objawy samego PTSD. Leczenie wymaga kontroli lekarskiej. 

Pomoc bezpośrednio po wydarzeniu

Priorytetami są bezpieczeństwo, niezbędna opieka medyczna, podstawowe potrzeby i spokojne wsparcie. Nie zaleca się rutynowego, jednorazowego debriefingu psychologicznego polegającego na szczegółowym odtwarzaniu zdarzenia w celu zapobiegania PTSD. Nie oznacza to zakazu rozmowy, jeśli osoba chce mówić. 

Codzienne wsparcie

Uzupełnieniem leczenia mogą być regularny rytm dnia, odpoczynek, dostosowana aktywność i kontakt z zaufanymi osobami.

Podczas silnego wspomnienia pomocne bywa skierowanie uwagi na obecne otoczenie: nazwanie miejsca, kilku widocznych przedmiotów lub nawiązanie rozmowy. Jeśli ćwiczenie nasila dyskomfort, warto je przerwać i omówić ze specjalistą.

07 Czy można wyjść z PTSD?

Objawy mogą znacznie się zmniejszyć lub ustąpić. Przebieg zdrowienia jest indywidualny. Powrót do zdrowia nie wymaga zapomnienia wydarzenia. Może oznaczać, że wspomnienie przestaje wywoływać tak silne poczucie aktualnego zagrożenia, a osoba odzyskuje możliwość odpoczynku, budowania relacji i realizowania planów.

Okresowe nasilenie objawów, na przykład w rocznicę wydarzenia, nie musi oznaczać utraty całej poprawy. Pomoc może być skuteczna także po wielu latach od traumy

08 Kiedy warto szukać pomocy?

Warto zgłosić się do specjalisty, jeśli po wydarzeniu:

- wspomnienia, koszmary lub flashbacki powodują cierpienie;
- trudno spać, pracować lub się uczyć;
- unikanie coraz bardziej ogranicza życie;
- utrzymuje się silna czujność i napięcie;
- pogarszają się relacje;
- pojawiają się depresja, odrealnienie lub wyraźne luki pamięciowe;
- alkohol albo inne substancje stają się sposobem radzenia sobie;
- nadal trwa przemoc lub inne zagrożenie.
Nie trzeba czekać miesiąca ani kilku miesięcy, aby skorzystać z pomocy.

Myśli samobójcze wymagają szybkiej konsultacji. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia, zamiarze podjęcia działania lub niemożności zapewnienia bezpieczeństwa należy zadzwonić pod 112.

09 FAQ - najczęstsze pytania dotyczące PTSD

Czy każda trauma prowadzi do PTSD?

Nie. Reakcje po wydarzeniu mogą być silne, a mimo to z czasem ustępować bez rozwoju PTSD.

Czy PTSD dotyczy tylko żołnierzy?

Nie. Może wystąpić po różnych wyjątkowo zagrażających wydarzeniach, między innymi wypadku, napaści, przemocy seksualnej lub katastrofie.

Czy trzeba mieć flashbacki?

Nie. Ponowne przeżywanie może przyjmować także postać narzucających się wspomnień lub snów. Sama bezsenność czy drażliwość nie wystarcza jednak do rozpoznania.

Czy można mieć PTSD bez koszmarów?

Tak. Poszczególne formy objawów mogą różnić się między osobami.

Czy objawy mogą pojawić się z opóźnieniem?

Tak. W ICD-10 opisano odstęp od kilku tygodni do miesięcy. Późniejszy początek wymaga szczególnie starannej oceny; data zgłoszenia się po pomoc nie musi być datą początku objawów.

Czy PTSD jest tym samym co depresja?

Nie, choć mogą współwystępować. W diagnozie ważny jest charakter objawów i ich związek z traumą.

Czy dzieci mogą mieć PTSD?

Tak. Mogą odtwarzać wydarzenie w zabawie, mieć koszmary, wycofywać się lub reagować silnym lękiem. Pojedyncza zmiana zachowania nie wystarcza do rozpoznania. NIMH — PTSD

Czy złożone PTSD jest zaburzeniem osobowości?

Nie. Jest odrębnym rozpoznaniem ICD-11. Podobieństwo części objawów do innych trudności wymaga rzetelnej diagnozy.

Czy niepełna pamięć wydarzenia wyklucza PTSD?

Nie. Warto powiedzieć specjaliście, co się pamięta i jakie są trudności. Nie należy wymuszać odtwarzania brakujących fragmentów ani zakładać, że każda luka dowodzi traumy.

Czy trzeba od razu opowiedzieć terapeucie wszystko?

Nie. Można zacząć od obecnych objawów. Zakres i tempo dalszej pracy ustala się wspólnie.

10 Źródło

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa. 
Bilikiewicz A. Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.