01 Czym jest zaburzenie afektywne dwubiegunowe?

Zaburzenia afektywne dwubiegunowe (CHAD) wiążą się z występowaniem epizodów wyraźnych zmian nastroju, energii i aktywności. W ich przebiegu mogą pojawiać się okresy manii lub hipomanii oraz epizody depresyjne. Możliwe są również epizody mieszane, podczas których objawy obu biegunów współwystępują albo szybko się przeplatają.

Rozpoznanie tego zaburzenia wiąże się z wystąpieniem co najmniej dwóch epizodów afektywnych, z których przynajmniej jeden ma charakter hipomanii, manii lub epizodu mieszanego. Do tej grupy zaliczono również nawracające epizody samej manii. Między epizodami może następować remisja - okres, w którym objawy ustępują lub znacznie się zmniejszają.

ChAD nie oznacza zwykłej zmienności samopoczucia. Zmiany obejmują także sen, tempo myślenia, zachowanie i zdolność do codziennego funkcjonowania. Zwykle utrzymują się przez dłuższy czas, a ich nasilenie wyraźnie odbiega od typowego funkcjonowania danej osoby.

Inne określenia: choroba afektywna dwubiegunowa, ChAD, zaburzenie dwubiegunowe. Dawniej używano określenia „choroba maniakalno-depresyjna”.

ICD-10: F31 - zaburzenia afektywne dwubiegunowe.

ICD-11:

6A60 - zaburzenie afektywne dwubiegunowe typu I.
6A61 - zaburzenie afektywne dwubiegunowe typu II.
Podział na typ I i II opisuje przebieg choroby. 

02 Jak może się objawiać ChAD?

Objawy zależą od rodzaju epizodu. Nie wszystkie występują u każdej osoby, a kolejne epizody mogą różnić się nasileniem i przebiegiem.

Wyraźny wzrost energii i aktywności

Podczas manii lub hipomanii osoba może podejmować znacznie więcej działań niż zwykle, rozpoczynać wiele projektów i mieć trudność z zatrzymaniem się.

Przykład: jednocześnie planuje zmianę pracy, remont mieszkania i rozpoczęcie działalności. Pracuje nad tym do późnej nocy i uważa, że odpoczynek jest niepotrzebny.

W hipomanii zmiana jest mniej nasilona. Mania może poważnie zakłócać funkcjonowanie i wymagać leczenia szpitalnego.

Zmniejszona potrzeba snu

Osoba może spać znacznie krócej niż zwykle, a mimo to nie odczuwać zmęczenia.

Przykład: po kilku godzinach snu wstaje pełna energii i przez kolejne dni nie czuje potrzeby dłuższego odpoczynku.

To różni się od bezsenności, podczas której osoba chce spać, ale nie może i zwykle odczuwa skutki niewyspania.

Przyspieszone myślenie i większa potrzeba mówienia

Myśli mogą pojawiać się bardzo szybko. Osoba mówi więcej, przeskakuje między tematami i ma trudność z dopuszczeniem innych do głosu.

Może mówić: „Mam tyle pomysłów, że nie nadążam ich zapisywać”. „Nie przerywaj mi, muszę ci jeszcze wszystko opowiedzieć”.

Przykład: podczas rozmowy przechodzi od jednego planu do kolejnego tak szybko, że rozmówcy trudno śledzić jej wypowiedź.

Nadmierna pewność siebie i ryzykowne decyzje

Podwyższonemu nastrojowi może towarzyszyć przekonanie o wyjątkowych możliwościach i niedocenianie ryzyka.

Osoba może:

- wydawać pieniądze ponad swoje możliwości,
- podejmować nieprzemyślane zobowiązania,
- angażować się w ryzykowne przedsięwzięcia,
- zachowywać się bardziej impulsywnie w kontaktach seksualnych,
- lekceważyć konsekwencje swoich decyzji.
Przykład: przeznacza oszczędności na przedsięwzięcie, którego wcześniej nie sprawdziła, ponieważ jest przekonana, że sukces jest pewny.

Drażliwość i trudność w przyjmowaniu sprzeciwu

Mania nie zawsze oznacza radość czy euforię. Nastrój może być przede wszystkim drażliwy, a próby ograniczenia aktywności mogą wywoływać silne rozdrażnienie.

Przykład: bliska osoba proponuje odpoczynek, a osoba w epizodzie odbiera to jako przeszkadzanie lub podważanie jej możliwości.

Obniżony nastrój i utrata zainteresowań

W epizodzie depresyjnym mogą pojawić się smutek, pustka i utrata zdolności do odczuwania przyjemności.

Przykład: osoba przestaje interesować się aktywnościami, które wcześniej były dla niej ważne. Spotkania, hobby i codzienne sprawy wydają się pozbawione sensu.

Spadek energii i trudności w codziennym działaniu

Nawet proste czynności mogą wymagać dużego wysiłku. Mogą występować problemy z koncentracją, podejmowaniem decyzji, snem i apetytem.

Przykład: przygotowanie posiłku, odpowiedź na wiadomość lub wyjście do pracy stają się zadaniami, z którymi osoba nie potrafi sobie poradzić tak jak wcześniej.

Mogą pojawić się myśli: „Nie mam siły na najprostsze rzeczy”. „Jestem ciężarem dla innych”.

W ciężkiej depresji mogą występować myśli samobójcze.

Jednoczesne obniżenie nastroju i pobudzenie

W epizodzie mieszanym cierpieniu depresyjnemu może towarzyszyć przyspieszone myślenie, drażliwość lub wzmożona aktywność.

Przykład: osoba czuje rozpacz i beznadziejność, a jednocześnie jest silnie pobudzona, nie może się zatrzymać i doświadcza gonitwy myśli.

Taki stan wymaga szybkiej oceny psychiatrycznej, szczególnie gdy pojawiają się impulsy do zrobienia sobie krzywdy.

Objawy psychotyczne

W ciężkiej manii lub depresji mogą wystąpić urojenia albo omamy.

Przykład: podczas manii osoba jest niewzruszenie przekonana, że ma wyjątkową moc lub szczególną misję, mimo że nie ma to oparcia w rzeczywistości.

Objawy psychotyczne wymagają pilnej pomocy medycznej.

03 Jak może wyglądać w relacjach?

Wpływ choroby na relacje zależy od fazy i nasilenia objawów. Poniższe sytuacje są przykładami codziennych konsekwencji, a nie osobnymi kryteriami rozpoznania.

Zmiana intensywności kontaktu

W hipomanii lub manii osoba może częściej dzwonić, pisać, inicjować spotkania i oczekiwać dużego zaangażowania innych. W depresji może ograniczać kontakt i mieć trudność z odpowiadaniem na wiadomości. Bliscy mogą odbierać to jako zmianę uczuć, choć zachowanie może być związane z epizodem choroby.

Konflikty wokół decyzji i granic

Nieprzemyślane wydatki, zobowiązania lub drażliwość mogą prowadzić do napięć.

Przykład: osoba podejmuje ważną decyzję dotyczącą wspólnych pieniędzy bez wcześniejszej rozmowy z partnerem.

Trudność w przyjęciu pomocy

Podczas manii osoba może nie dostrzegać problemu i uważać, że funkcjonuje wyjątkowo dobrze. Zaniepokojenie bliskich może odbierać jako nadmierną kontrolę.

Wstyd i obawa przed odrzuceniem po epizodzie

Po ustąpieniu objawów może pojawić się poczucie winy związane z wcześniejszym zachowaniem. Pomocne są spokojne rozmowy, odbudowywanie zaufania i wspólne ustalenia dotyczące przyszłych kryzysów.

Rozpoznanie pomaga zrozumieć zachowanie, ale nie znosi potrzeby ochrony granic i bezpieczeństwa wszystkich osób w relacji.

04 Skąd się bierze?

Nie ma jednej przyczyny ChAD. Znaczenie mają predyspozycje genetyczne i mechanizmy biologiczne związane z regulacją nastroju. Stres, zaburzenie rytmu snu i używanie substancji mogą sprzyjać pojawieniu się epizodu u osoby podatnej. Choroba może jednak ujawnić się również bez wyraźnego wydarzenia wyzwalającego. 

Stresujące wydarzenia mogą poprzedzać epizody, ale ich obecność nie jest warunkiem rozpoznania.

05 Jak radzić sobie?

Korzystać z leczenia psychiatrycznego

Podstawą leczenia są odpowiednio dobrane leki. Ich wybór zależy od aktualnego epizodu, wcześniejszego przebiegu choroby i stanu zdrowia. Stosuje się m.in. leki stabilizujące nastrój i wybrane leki przeciwpsychotyczne.

Leki przeciwdepresyjne wymagają szczególnej ostrożności; stosowane samodzielnie, zwłaszcza w typie I, mogą sprzyjać wystąpieniu manii. Nie należy samodzielnie odstawiać ani zmieniać leczenia. 

Poznawać własne sygnały nawrotu

Pomocne jest obserwowanie snu, nastroju, energii i zachowania. Wczesnym sygnałem zmiany może być np. coraz krótszy sen połączony ze wzrostem aktywności albo stopniowe wycofywanie się z codziennych zajęć.

Dbać o regularny rytm dnia

Stałe pory snu i odpoczynku oraz ograniczanie czynników zakłócających sen mogą wspierać stabilność. Warto unikać narkotyków i omawiać z lekarzem używanie alkoholu.

Korzystać z psychoedukacji i psychoterapii

Mogą pomagać w rozpoznawaniu objawów, radzeniu sobie ze stresem i odbudowie relacji. Stanowią uzupełnienie leczenia farmakologicznego.

Przygotować plan na pogorszenie

W okresie stabilności warto ustalić, z kim kontaktować się przy pierwszych objawach, jak mogą pomóc bliscy i kiedy odłożyć ważne decyzje finansowe lub zawodowe. 

06 Czy można wyjść?

Można osiągnąć remisję i prowadzić satysfakcjonujące życie. Objawy mogą ustąpić, a osoba może wrócić do pracy, nauki, relacji i swoich zainteresowań.

ChAD ma jednak skłonność do nawrotów. Poprawa nie oznacza automatycznie, że dalsze leczenie jest niepotrzebne. Celem jest zarówno opanowanie aktualnego epizodu, jak i utrzymanie stabilności oraz zmniejszenie ryzyka kolejnych nawrotów. 

07 Kiedy warto szukać pomocy?

Warto umówić konsultację psychiatryczną, gdy pojawiają się:

- okresy wyraźnie zwiększonej energii i zmniejszonej potrzeby snu,
- nietypowa impulsywność, nadmierna pewność siebie lub ryzykowne decyzje,
- nawracające epizody depresji,
- zmiany nastroju i aktywności zakłócające pracę, naukę lub relacje,
- zauważalne dla bliskich okresy funkcjonowania wyraźnie odmiennego od zwykłego.
Podczas konsultacji ważne jest opowiedzenie także o wcześniejszych okresach pobudzenia nawet jeśli były odbierane jako czas wyjątkowo dobrego samopoczucia.

Pilnej oceny wymagają objawy psychotyczne, szybko narastające pobudzenie, niebezpieczne zachowanie, poważne zaniedbywanie podstawowych potrzeb oraz myśli samobójcze. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia należy wezwać pomoc pod numerem 112.

08 FAQ - najczęstsze pytania dotyczące ChAD

Czy każda zmiana nastroju oznacza ChAD?

Nie. Rozpoznanie opiera się na charakterystycznych epizodach obejmujących nastrój, energię, aktywność i inne objawy. Sama zmienność emocji nie wystarcza.

Czy mania zawsze oznacza euforię?

Nie. Może dominować drażliwość, pobudzenie i trudność w przyjmowaniu sprzeciwu.

Czy hipomania jest po prostu dobrym samopoczuciem?

Nie. To wyraźna zmiana funkcjonowania, obejmująca m.in. energię, aktywność i potrzebę snu. Może początkowo wydawać się korzystna, ale wymaga oceny w kontekście całego przebiegu choroby.

Czy depresja i mania muszą występować na zmianę?

Nie. Kolejność epizodów jest różna. Mogą występować długie okresy stabilności, przewaga depresji, epizody mieszane albo nawracające manie.

Czy między epizodami można funkcjonować dobrze?

Tak. Remisja może wiązać się z powrotem do dobrego funkcjonowania. Niektóre osoby nadal doświadczają części objawów i potrzebują dodatkowego wsparcia.

Czy ChAD oznacza „dwie osobowości”?

Nie. Jest zaburzeniem nastroju. Zmiany zachowania w epizodach nie oznaczają istnienia odrębnych osobowości.

09 Źródło

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa. 
Bilikiewicz A. Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. 
Jarema M., Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Gdańsk: Via Medica.
Jarema M., Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.