01 Czym jest uzależnienie?

Uzależnienie to przewlekłe zaburzenie związane z silną potrzebą sięgania po określoną substancję lub wykonywania określonych czynności pomimo pojawiających się negatywnych konsekwencji. Może prowadzić do stopniowej utraty kontroli nad zachowaniem oraz wpływać na zdrowie fizyczne i psychiczne, relacje z innymi osobami oraz codzienne funkcjonowanie. Uzależnienia mogą dotyczyć zarówno substancji, takich jak alkohol, narkotyki czy leki, jak i określonych zachowań, między innymi hazardu, zakupów, pracy, jedzenia, korzystania z internetu lub gier.

Sama częstotliwość, odczuwanie przyjemności lub duża ilość poświęcanego czasu nie wystarczają do rozpoznania. Ważny jest cały wzorzec funkcjonowania: możliwość kontrolowania zachowania, jego znaczenie w życiu i następstwa.

Inne określenia: zespół uzależnienia w odniesieniu do substancji psychoaktywnych; potocznie: nałóg. Określenia „problematyczne używanie” i „zachowanie nałogowe” nie zawsze oznaczają rozpoznane uzależnienie.

ICD-10: 

F10–F19 - zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem substancji psychoaktywnych. Zespół uzależnienia oznacza się końcówką .2, np. F10.2 w przypadku alkoholu. Zapis F1x.2 jest wzorem, w którym „x” zastępuje cyfrę wskazującą grupę substancji.

Nie wszystkie rozpoznania z grupy F10-F19 oznaczają uzależnienie. Obejmują one również m.in. ostre zatrucie, używanie szkodliwe i zespoły abstynencyjne.

ICD-11: rozróżnia zaburzenia spowodowane używaniem substancji oraz zaburzenia związane z zachowaniami uzależniającymi. Do tej drugiej grupy należą m.in.:

6C50 - zaburzenie związane z uprawianiem hazardu;
6C51 - zaburzenie związane z graniem w gry.
Nie każde zachowanie nazywane potocznie „uzależnieniem” ma odrębne rozpoznanie. Przykładowo problematyczne korzystanie z pornografii może występować w ramach kompulsywnych zachowań seksualnych - 6C72, zaliczanych do zaburzeń kontroli impulsów. Nie jest to automatycznie to samo co uzależnienie behawioralne. 

02 Jak może się objawiać?

Uzależnienie nie zawsze jest widoczne dla otoczenia. Osoba może pracować, uczyć się i utrzymywać relacje, mimo że coraz większa część jej życia podporządkowana jest substancji lub określonej aktywności.

Poniższe przykłady opisują możliwe sygnały problemu. Tolerancja i fizjologiczny zespół abstynencyjny odnoszą się przede wszystkim do substancji.

Silne pragnienie lub poczucie przymusu

Myśli o substancji albo aktywności mogą wielokrotnie wracać i utrudniać skupienie się na innych sprawach.

Mogą pojawiać się myśli: „Jeszcze tylko ten jeden raz”. „Nie potrafię teraz myśleć o niczym innym”.

Przykład: podczas spotkania osoba skupia się głównie na tym, kiedy będzie mogła wyjść i wrócić do używania substancji lub danego zachowania.

Trudności z kontrolowaniem początku, końca lub ilości

Osoba może wielokrotnie przekraczać własne ustalenia, mimo wcześniejszego zamiaru ograniczenia.

Przykład: planuje poświęcić aktywności krótki czas, ale kończy kilka godzin później. W przypadku substancji przyjmuje więcej, niż zamierzała.

Nie musi to oznaczać całkowitego braku kontroli w każdej sytuacji. Istotne są powtarzające się trudności z utrzymaniem zamierzonych granic.

Coraz większe podporządkowanie życia

Zdobywanie substancji, jej używanie, dochodzenie do siebie lub określona aktywność pochłaniają coraz więcej czasu i uwagi.

Osoba może:

- zaniedbywać sen i posiłki;
- odkładać obowiązki;
- rezygnować z zainteresowań;
- ograniczać spotkania;
- planować dzień wokół możliwości używania lub działania.
Przykład: odwołuje kolejne spotkanie, ponieważ koliduje ono z aktywnością, która zaczęła dominować w jej życiu.

Kontynuowanie mimo szkód

Osoba powraca do używania lub zachowania mimo dostrzegania negatywnych skutków.

Przykład: wie, że problem pogarsza jej zdrowie, prowadzi do zadłużenia albo zaległości w pracy, ale kolejne próby ograniczenia nie przynoszą trwałej zmiany.

Sama dezaprobata otoczenia nie jest wystarczającym dowodem uzależnienia. Trzeba ocenić rzeczywiste objawy i konsekwencje.

Rosnąca tolerancja na substancję

Ta sama ilość substancji może wywoływać słabszy efekt niż wcześniej. Osoba zwiększa dawkę, aby uzyskać podobne działanie.

Przykład: ilość, która wcześniej powodowała wyraźny efekt, przestaje wystarczać.

Tolerancja jest jednym z możliwych objawów. Jej brak nie wyklucza uzależnienia, a sama obecność nie wystarcza do rozpoznania.

Objawy po ograniczeniu lub odstawieniu substancji

Mogą pojawić się dolegliwości charakterystyczne dla odstawienia danej substancji, np. drżenie, potliwość, niepokój, nudności lub zaburzenia snu.

Przykład: osoba ponownie przyjmuje substancję, aby zmniejszyć dolegliwości pojawiające się po przerwie.

Przy ograniczaniu niektórych zachowań również może występować napięcie lub drażliwość. Nie należy jednak automatycznie utożsamiać ich z fizjologicznym zespołem abstynencyjnym.

Osoba może pomniejszać skalę problemu lub unikać rozmów z obawy przed oceną. Nie mówi bliskim, ile czasu lub pieniędzy przeznacza na dane zachowanie, ponieważ wstydzi się kolejnego przekroczenia ustaleń.

Ukrywanie problemu może mu towarzyszyć, ale nie jest koniecznym kryterium uzależnienia.

03 Jak może wyglądać w relacjach?

Mniejsza dostępność

Coraz więcej uwagi zajmuje substancja lub zachowanie. Bliscy mogą mieć poczucie, że wspólny czas i potrzeby relacji schodzą na dalszy plan.

Przykład: osoba jest fizycznie obecna na spotkaniu, ale trudno jej zaangażować się w rozmowę, ponieważ myśli o powrocie do używania lub aktywności.

Naruszone zaufanie

Powtarzające się przekraczanie ustaleń, ukrywanie wydatków i niedotrzymywanie zobowiązań mogą osłabiać poczucie bezpieczeństwa.

Przykład: po kolejnej obietnicy ograniczenia problem powraca, a partner coraz ostrożniej podchodzi do zapewnień o zmianie.

Przejmowanie obowiązków przez bliskich

Rodzina może stopniowo przejmować zadania, pokrywać straty albo usprawiedliwiać nieobecności. Takie działania często wynikają z troski, ale mogą prowadzić do przeciążenia. Bliscy mają prawo do własnego wsparcia, odpoczynku i granic.

Konflikty i wycofanie

Osoba może reagować obronnie na rozmowy o problemie, a bliscy odczuwać złość, lęk i bezradność. Wstyd może dodatkowo utrudniać proszenie o pomoc.

Nie każda osoba z uzależnieniem zachowuje się w ten sam sposób. Rozpoznanie nie oznacza określonego charakteru i nie usprawiedliwia przemocy.

04 Skąd się bierze?

Uzależnienie zwykle rozwija się pod wpływem wielu czynników. Znaczenie mogą mieć:

- podatność biologiczna i genetyczna;
- właściwości substancji lub sposób nagradzania związany z daną aktywnością;
- uczenie się, nawyki i reakcje na stres;
- dostępność substancji lub aktywności;
- doświadczenia życiowe i wzorce otoczenia;
- współwystępujące trudności psychiczne.
Żaden pojedynczy czynnik nie przesądza o rozwoju problemu. Nie każda osoba z uzależnieniem doświadczyła traumy, a występowanie uzależnienia w rodzinie nie oznacza, że jest się na uzależnienie skazanym.

Substancja lub zachowanie mogą początkowo przynosić przyjemność, pobudzenie albo ulgę. Powtarzanie utrwala związek między określoną sytuacją a sięganiem po ten sposób zmiany samopoczucia.

05 Jak rozpoznaje się problem?

Rozpoznanie zespołu uzależnienia od substancji opiera się na stwierdzeniu co najmniej trzech z sześciu cech występujących łącznie przez pewien czas w ciągu ostatniego roku:

1. Silne pragnienie lub poczucie przymusu przyjmowania substancji.
2. Trudności w kontrolowaniu rozpoczęcia, zakończenia lub ilości przyjmowania.
3. Fizjologiczne objawy odstawienia albo przyjmowanie substancji w celu ich łagodzenia lub uniknięcia.
4. Tolerancja.
5. Zaniedbywanie innych przyjemności i zainteresowań oraz zwiększanie czasu poświęcanego substancji.
6. Kontynuowanie mimo wyraźnych szkodliwych następstw, których osoba jest lub może być świadoma.

Specjalista ocenia przebieg problemu, próby ograniczenia, konsekwencje, zdrowie fizyczne i psychiczne oraz sytuację życiową. Sprawdza również, czy zachowania nie są lepiej wyjaśniane innym zaburzeniem, np. epizodem manii.

Badania laboratoryjne mogą pomóc ocenić stan zdrowia i bezpieczeństwo leczenia. Dodatni test na obecność substancji sam nie oznacza uzależnienia, a ujemny go nie wyklucza. 

Warto odróżnić:

Używanie szkodliwe - używanie powodujące szkody dla zdrowia fizycznego lub psychicznego. Może występować bez zespołu uzależnienia.
Ostre zatrucie - stan związany z bezpośrednim działaniem substancji. Sam nie dowodzi uzależnienia.
Zależność fizyczną - przystosowanie organizmu do substancji, mogące powodować objawy odstawienia. Może rozwinąć się także podczas prawidłowo prowadzonego leczenia.
Sama tolerancja lub objawy odstawienia nie wystarczają do rozpoznania zespołu uzależnienia. Potrzebna jest ocena całego wzorca jego przyjmowania.

06 Jak radzić sobie?

Zacząć od konsultacji

Pomoc może rozpocząć się od rozmowy ze specjalistą psychoterapii uzależnień, psychiatrą lub lekarzem rodzinnym. Nie trzeba czekać na poważne konsekwencje ani mieć pewności co do diagnozy.

Dobrać leczenie do problemu

Leczenie może obejmować oddziaływania psychologiczne, leki stosowane w określonych uzależnieniach oraz wsparcie społeczne. Ważne jest również zajęcie się współwystępującymi problemami zdrowotnymi. 

Rozpoznawać sytuacje wyzwalające

Pomocne jest zauważanie, kiedy pojawia się silna potrzeba: po konflikcie, w samotności, w określonym miejscu albo w kontakcie z konkretnymi osobami.

Przykład: osoba dostrzega, że najtrudniejsze są wieczory po stresującym dniu. Wcześniej planuje odpoczynek i ustala, z kim może się skontaktować, gdy napięcie wzrośnie.

Wprowadzać konkretne zmiany

Zależnie od trudności mogą pomagać ograniczenie dostępu do bodźców, uporządkowanie dnia, uzgodnione zabezpieczenia finansowe i odbudowywanie aktywności niezwiązanych z problemem.

Cele ustala się indywidualnie. Mogą obejmować abstynencję, ograniczanie szkód lub zmianę sposobu wykonywania określonej aktywności. Nie oznacza to, że kontrolowane używanie jest bezpiecznym celem dla każdej osoby.

Zaplanować reakcję na pogorszenie

Warto wcześniej ustalić:

- własne sygnały ostrzegawcze;
- sposoby radzenia sobie z silną potrzebą;
- osoby, do których można zwrócić się po pomoc;
-sposób kontaktu ze specjalistą;
- działania po powrocie do używania lub zachowania.
Bezpiecznie planować odstawienie

Przy zależności fizycznej nagłe odstawienie alkoholu lub benzodiazepin może być niebezpieczne. Sposób odstawienia należy uzgodnić z lekarzem. 

Odtrucie lub leczenie zespołu abstynencyjnego, jeśli są potrzebne, nie zastępują dalszej pomocy w uzależnieniu.

07 Czy można wyjść?

Możliwe są trwała poprawa, remisja i odzyskanie większej swobody w życiu. Zdrowienie może obejmować zmianę używania lub zachowania, poprawę zdrowia, odbudowę relacji, powrót do zainteresowań i lepsze radzenie sobie z trudnościami.

Nawrót może się zdarzyć, ale nie jest nieunikniony. Nie przekreśla wcześniejszych postępów, natomiast wymaga ponownej oceny sytuacji i dostosowania pomocy. W niektórych uzależnieniach długotrwałe leczenie farmakologiczne jest pełnoprawnym elementem zdrowienia. 

Nie trzeba „sięgnąć dna”, aby rozpocząć zmianę.

08 Kiedy warto szukać pomocy?

Warto zgłosić się po pomoc, gdy:

- wielokrotnie przekraczasz własne ustalenia dotyczące ilości, czasu lub wydatków;
- próby ograniczenia nie przynoszą trwałej zmiany;
- substancja lub zachowanie wypierają ważne sprawy;
- kontynuujesz mimo szkód;
- pojawiają się objawy odstawienia;
- narastają konflikty, zadłużenie lub ukrywanie problemu;
- nie masz pewności, czy nadal kontrolujesz sytuację.
Pomoc jest uzasadniona również wtedy, gdy nie są spełnione wszystkie kryteria uzależnienia.

Przy utracie przytomności, zaburzeniach oddychania, drgawkach, silnym splątaniu, podejrzeniu przedawkowania lub innym bezpośrednim zagrożeniu życia należy zadzwonić pod 112.

09 FAQ - najczęstsze pytania dotyczące uzależnienia

Czy częste wykonywanie jakiejś czynności oznacza uzależnienie?

Nie. Znaczenie mają kontrola, pierwszeństwo przed innymi sprawami i konsekwencje. Sama liczba godzin nie wystarcza.

Czy można mieć uzależnienie i nadal pracować?

Tak. Zachowane funkcjonowanie w jednym obszarze nie wyklucza problemów w innych.

Czy trzeba używać substancji codziennie?

Nie. W przesłanym ICD-10 opisano również okresowy wzorzec używania. Codzienność nie jest warunkiem koniecznym.

Czy brak objawów odstawienia wyklucza uzależnienie?

Nie. Zespół abstynencyjny jest jednym z możliwych objawów, a nie koniecznym elementem każdego rozpoznania.

Czy tolerancja na lek oznacza uzależnienie?

Nie sama w sobie. Może wynikać z fizycznego przystosowania organizmu. Trzeba ocenić cały sposób przyjmowania leku.

Czy każde zachowanie kompulsywne jest uzależnieniem?

Nie. Kompulsje, zaburzenia kontroli impulsów i zachowania nałogowe mogą wyglądać podobnie, ale wymagają rozróżnienia. Sama trudność z powstrzymaniem zachowania nie przesądza o jego klasyfikacji.

Czy leczenie zawsze wymaga pobytu w ośrodku?

Nie. Forma pomocy zależy od nasilenia trudności, ryzyka medycznego i warunków życiowych. Może obejmować leczenie ambulatoryjne, dzienne lub stacjonarne.

Czy bliscy mogą pomóc?

Tak, przez wspieranie leczenia, rozmowę o konkretnych trudnościach i jasne granice. Nie mogą jednak samodzielnie przejąć kontroli nad zdrowieniem drugiej osoby. Sami również mogą potrzebować pomocy.

Czy nawrót oznacza, że nie ma szans na poprawę?

Nie. Jest sygnałem do sprawdzenia, co utrudniło zmianę i jak dostosować plan leczenia.

10 Źródło

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Instytut Psychiatrii i Neurologii oraz Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, Kraków–Warszawa. 
Bilikiewicz A. Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich. 
Jarema M., Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Gdańsk: Via Medica.